Lesnir;

Á gangi í ársfjórðung

2010-11-25T09:48:00.003Z

Haust: safaríkt og gult. Fyrir framan gluggann á herberginu okkar er heimreiðin með runnum og illgresi. Það minnti helst á dvergvaxinn hitabeltisskóg. Allar götur og stræti voru blautar og skítugar, líka á malbikinu. Trén stóðu sumpart ennþá með laufum; hvítar bjarkir með gulum og grænum blöðum; sum reynitrén klæddust blóðmöttum haddi, önnur voru eld-gul, hin gul og örfá með allt laufið fokið burt.
Dag nokkurn gekk ég eftir Rósu Ljuksemburg-stræti. Það var ánægjulegt að labba á trébrúnum, sem eru til þess að ganga á meðfram götunum. Sumstaðar voru plankarnir harðir og traustir á milli stöplanna, annarsstaðar dúaði undan fæti, og kvenfólkið arkaði með svip, sem gaf til kynna að þeim bæri stöðugri hluti brúarinnar. Allstaðar kom uppúr jörðinni lyktin sem mér líkar svo vel - lykt af ferskum fúa og myglu, einsog kemur oft eftir langar rigningar og svalt veður.
Þá sá ég líka skjó uppi í birkitrjánum; hann klúkkaði eitthvað með hásri rödd og flaug tré úr tré. Skjórinn lyfti sér fagurlega upp í krónuna, í hægum þokkafullum sveig, einsog hann væri með þungt stél líkt og raunverulegur páfugl. Ákaflega glæsilegur fugl, finnst mér. Þann dag var ég í einkar góðu skapi.
- - -
Í september voru inntökupróf í framhaldsnámið. Það hafði svosem enginn sagt að þau yrðu erfið, en samt töldu allir að það væri betra að vera vel undirbúinn. Annað prófið af þremur var heimspeki.
Sæmilega lærði ég, aðallega með því að lesa útprentaða svindlmiða. Prófið var kl. 12 í stórri kennslustofu sem hækkar um eitt þrep uppaf hverri sætaröð.
Nú, ég gekk inn og úlpu, kennslubækur og útprentuðu hjálparmiðana lét ég á hnitmiðaðan hátt á auðan stól fyrir neðan innganginn, og settist sjálfur í autt sæti fremst þar fyrir ofan, svo að hver sem vildi gæti séð að ég svindla ekki. Ég var í fallegri rauðri skyrtu, með góðan penna mér í hönd, og óttaðist ekki neitt. Snéri mér við og kastaði kveðju á árgangssystur mínar úr skógfræðinni, sem sátu þarna aðeins aftar.
Síðan hófst útdeiling prófmiða. Ég dró miða með tveimur spurningum; um tilurð og forsendur marxisma; og um kategoríurnar form og innihald. Ég sat og samdi gáfuleg svör; tíndi allt til sem ég vissi um þessa hluti og reyndi að gera úr því heildrænt og skiljanlegt mál. Fyrir aftan mig hvissaði í hjálparmiðum, hvískri og bókaflettingum. Ein kona sat og fylgdist með að enginn svindlaði; hún réði krossgátu með báðum augum á meðan.
Eftir klukkustund var komið að því að svara; fjórir kennarar komu inn og settust hver á sinn stað, og stúdentarnir gengu til þeirra eftir því sem verkaðist. Alls voru kannski um 50-60 manns í prófinu, og eftir að um það bil helmingurinn hafði svarað og gengið út, var mér farin að leiðast biðin. Þá losnaði sá kennaranna sem mér þótti fýsilegast að svara, og ég stóð upp með svarblöðin mín. Nema hvað, stökk þá ekki einhver hindin sem hafði hugsað það sama og ég, og varð fyrri til. Nú, en þar sat enn sjálfur skorarformaðurinn, doktor prófessor Kolosov, með arnarnef og ólundarsvip sem fór ágætlega saman við það.
Ég fór til hans og hóf lesturinn. Minntist á díalektík Hegels, orð Engels um materíalisma Feuerbachs, og tókst svo að koma því að, að Marx væri á Vesturlöndum varla talinn heimspekingur, heldur í mesta lagi klár félagsfræðingur. Alltaf þyngdist arnarnefið á prófessornum - ég frétti seinna að hann hefði á sovétárunum verið aðalritari héraðsstjórnar kommúnistaflokksins. Nú, ég lét móðan mása, og hann kinkaði ekki hið minnsta kolli, heldur bara ranghvolfdi augunum. Þá vildi hann næst heyra um form og innihald.
Ekki get ég sagt að ég hafi skilið hvað felst í þessum sk. kategoríum. Það eina sem ég vissi, var að form gæti ekki verið án innihalds, og innihald ekki án forms. Form væri í innihaldi, og á yfirguðlegan hátt, þá væri innihald líka í formi. Og svo framvegis.
Að lokum setti hann upp líkneskis-svip, og spurði:
- Hvað er innihald?
- Innihald? Uh, nú, innihald er fyrirbæri ...
- Fyrirbæri? Það er ekki fyrirbæri. Fyrirbæri er a l l t annað!
Og fór síðan í aðra sálma:
- Gætirðu sagt mér eitthvað meira um tilurð marxisma?
Ég nefndi Saint-Simon, en Kolosov skar á þann þráð:
- Jájá, hann kemur nú málinu ekki við: ég er að spyrja hér um sögulega nauðsyn tilurðar marxisma.

Á þessum augnablikum fannst mér einsog það væri raunveruleg hætta á að ég yrði felldur þarna, á þessari stund. Felldur af gömlum marxista með vax í hárinu. Á glæsilegan hátt hefði þarmeð verið sett þungt pottlok yfir stórkostleg námsafrek mín á næstu misserum.
Þvínæst fnæsti prófessorinn, muldraði eitthvað og skrifaði «viðunandi» við nafnið mitt. Ég þakkaði fyrir mig og gekk út.

Allt gott tekur einhverntíman enda, en þessi pistill heldur áfram: Nú er haustið liðið, og orðið kalt á morgnana. Fyrir utan gluggann í framhaldsnemaherberginu er háskólagarðurinn og sjálf aðalgatan við ána. Skipin Kafteinn Evdokimov og Dikson liggja við bakkann. Dvína er breið og full af ís sem er við það að leggja. Hinumegin, á Vesturbakkanum, standa hafnarkranarnir og verksmiðjuturnarnir. Í björtu veðri sést langt, yfir lága hálsa með endalausum skógi, rafmagnsmöstur og rákótt ský. Sólaruppkoman er falleg. Líka sólsetrið, ef manni dvelst fram yfir kaffitíma. Þá blika borgarljósin í góðu veðri.

Ís í hádeginu. Bjór á kvöldin

2010-06-20T21:06:00.005Z

Allt er eins. Vorið kom og sólin skein fyrir utan stutta nóttina.
Hið besta sem hægt var að gera þegar kvöldið er dimmt og skýjin liggja lágt, var að taka sér kvöldgöngu að götusjoppunni og fá sér lítinn bjór á leiðinni heim. Það er svo ... náttúrulegt.
Þegar strætisljósin skinu með gulrauðum ljósum í skýjunum, hugsaði ég um það hve gott væri ef öspin væri þegar laufguð. Þá var hún ennþá nakin. En ég var hræddur um, að seinna, eftir að öspin laufgaðist, yrði orðið of bjart til að finna fyrir ljóðrænunni. Það gerðist einmitt þannig. Svo er heldur ekki leyft að fara út af heimavistinni eftir kl. 12 á miðnætti.
— Veturinn leið allur. Varla hafði nokkur maður komið út í skóg síðan í fyrrasumar. Fyrir utan auðvitað þá fiskiglöðu. Ég eyddi tímanum í skólamatsalnum, og hugsað um búrekstur og stelpur og tók þátt í mali um allt og ekki neitt með bekkjarsystkinum mínum.
Í matsalnum vinnur líka Olga. Hún er með rautt litað hár að öxlum, sviphrein og með bráðföla húð einsog hitasóttarsjúklingur. Þegar hún lætur fram þorsk á diskinn er hún til augnanna einsog Jónas frá Hriflu, en það vottar fyrir brosi í munnvikunum.

Í maí gekk á með þrumuveðri. Fyrst dökknar allt af skýjum, svo hefjast eldingar hingað og þangað um himininn. Ef þær eru nógu nálægt og þrumurnar nógu háværar, vakna oft margar bílþjófavarnir í einu. Eftir svona hálftíma-klukkutíma byrjar himinninn að lýsast, einsog birtan af eldingunum sitji eftir í skýjunum. Það er nú samt bara skynvilla, því að skýjin sjálf hafa losnað við þrumusortann og fá á sig aftur sinn venjulega lit.

Lúðrasveitin spilaði fyrir dansi einn daginn. Kannski var fullt tungl, en eftir fyrra hlé báru tveir hljóðfæraleikarar að nóturnar dönsuðu á línunum fyrir sér. Ég heyrði á tal annars þeirra við stjórnandann:
„Nú, þú skilur Volodja, ég bara sé ekki neitt hvað ég er að spila...”
„ — það getur komið fyrir” svaraði Volodja.
Síðan fóru þeir drukknu upp í herbergi að reykja, og pældu mikið í því hvernig þeir kæmust heim til sín.

Fyrir nokkru brotnaði lágt skarð í bollann minn. Það er fátt heimilislegra en að drekka molakaffi úr skörðóttum bolla. Verst að skarðið er með sprungu í aðra áttina, og ég óttaðist að yfirvaraskeggið gæti fest sig í bollanum. Þannig að ég rakaði það af, og drakk síðan kaffi áhyggjulaus með fæturna uppi í gluggakistunni.

Í dag er afmæli. Horft um öxl

2010-02-26T11:30:00.006Z

Inngangur:
Þessar hugleiðingar skrifaði ég fyrir nokkru; byrjaði liggjandi í rúminu á gistiheimili við Kaznaceiskaja-götu, og hélt áfram með tveimur kaffibollum á kaffihúsi við Nevskij-breiðstræti.
- Það fór ekki svo að ég mætti 28. janúar í Arkangelsk. Þetta varð fyrsti dagurinn af þremur í Sankti-Pétursborg, en þangað bauðst ég til að fara með nauðsynlega pappíra viðvíkjandi því hvort ég, og í leiðinni tveir Perúmenn, hefðum áreiðanlega löggilt stúdentspróf. Og gerði úr því örlitla menningar- og skemmtiferð, svona til upplyftingar þegar dagarnir eru sem grábotnóttastir hérna fyrir norðan.
- - -
Kæru lesendur. Kæru vinir.
Í dag eru slétt fimm ár síðan ég kom til Arkangelsk.
Gísli Súrsson var skógarmaður á Vestfjörðum í fjórtán ár. Halldór Laxness bjó með munkum í Lúxemborg og Lundúnum í tæp tvö ár; Jónas frá Hriflu kynntist deiglu samvinnuhreyfingar og framsækins skólastarfs við fjögurra ára námsdvöl sína víða í Evrópu. Og náttúrufræðingurinn Jónas Hallgrímsson var lengi í Kaupmannahöfn og dó þar að lokum.

Það má nú bæta því við hér að framan, að ég kom til Arkangelsk í febrúar 2003. Það var með skiptinemasamtökunum. Við vorum þar í fjóra daga að mig minnir. Síðan þá man ég sæmilega eftir miðbænum.
En 28. janúar 2005 hafði ég frá því um morguninn verið á ferðinni frá Keflavík. Um kvöldið kom ég, þrútinn í framann af þorsta, svefnleysi og flugvallaþreytu. Það er á mörkunum að hægt sé að komast með góðu móti frá Íslandi til Arkangelsk á einum degi.
Það var grimmdarfrost á flugvellinum og blés töluvert. Flugvélin stóð á vellinum og farþegarnir gengu niður landtröppurnar. Það var kominn bíll, gamall trukkur með aftanávagn. Hann var orðinn fullur þegar við, um það bil seinustu 20 farþegarnir, vorum komnir niður á jörð. Hann ók í burtu.
Við stóðum í fjúki og kulda, sérstaklega var mér kalt, enda þreyttur og lítt klæddur. Ég hafði ekki hugsað út í það, að landgangurinn er beint út á götu í Arkangelsk.
Það mun hafa verið 10 gráðu frost, snjókoma og sunnan gola. Það hljómar nú kannski ekki svo ógurlega, en í minningunni var veðrið hræðilegt, og í ritgerðarkorni einu tókst mér síðar að skrifa að «vindurinn hafi blásið dýrslega». Fjúkið var þó þannig að það sást ekki glögglega sjálf flugstöðin.
Eftir drjúga stund, þegar hópurinn hafði staðið og beðið eftir því að bíllinn kæmi aftur og ferjaði okkur yfir völlinn, lögðu nokkrir af stað fótgangandi, og í framhaldi af því allur hópurinn. Það var um 100 metra gangur að útgönguhliðinu.
Við hliðið biðu mín Kalínín og Komarova. Kalínín þessi var yfirmaður útlendingadeildar háskólans, og titlaði sig deildarforseta. Hámenntaður, með doktorspróf í fíknilyfjafræði (narkologia), en hélst ekki lengur í starfinu en til vors; gufaði upp og hefur síðan þá dúkkað upp hér og þar. Á Komarovu þekkti ég engin deili, en seinna vissi ég að hún er aðstoðarrektor, sem fer meðal annars með mál erlendra nema.
Við fórum inn í flugstöðina og náðum í farangur minn, og tókum svo leigubíl inn í borgina. Vegurinn þangað liggur yfir nokkrar brýr, skurði og runnamýri. Ég veit ekki hvað þetta var löng leið, og áttaði mig engan veginn á stefnunni, en eftir þetta hef ég farið þessa braut all-oft.

Kalínín kom með mér uppá heimavist og sýndi mér herbergið. Þar bjuggu fyrir tveir innfæddir hagfræðinemar, sem tóku mér ágætlega. Ég kom töskunum fyrir meira og minna, og lagðist svo til svefns.
Morguninn eftir beið ég á vissum tíma samkvæmt samkomulagi niðri á tröppunum eftir dóttur Kalíníns, skólastelpu á að giska 16 ára. Ásamt vinkonu sinni sýndi hún mér gegnum borgina. Þetta var vel boðið, því að ég bjó ekki að því að verða sýndur staðurinn af löndum mínum, sem væru hér kunnugir.
Þaðan komst ég einn með strætisvagni aftur upp á heimavistina. Seinna um daginn gekk ég á símstöðina, sem ég vissi frá fornu fari hvar var, og hringdi heim. Mér sýndist óráð að eyða meiru en fimm mínútum í símkostnað; óskaplegra símtal hef ég varla átt. Mamma sagði mér að amma hefði sagt, að ég vissi ekkert útí hvað ég væri að fara. Sem er kannski rétt.
En þó að það hafi kannski verið rennt blint í laugina þá, þá finnst mér núna einsog ég damli sæmilega í sjónum. Kannski var þetta fyrsta hálfa ár einn ríflegasti tími sem ég hef átt; lærði margt nýtt, var óhræddur við flest, tók stórum framförum í tungumáli og lét mér fátt brenna fyrir brjósti. Og veturnir á eftir í mörgu tilliti ekki síðri.
Vefsíða þessu hefur verið mér kær þennan tíma. Það er gott að eiga akkeri og vettfang til að birta það sem maður telur að eigi ef til vill eitthvað erindi.

Frá því um vorið 2005 og veturna þrjá á eftir því fór ég nokkrum sinnum í viku með strætisvagni á lúðrasveitaræfingar. Þá gat ég stigið niður úr hversdagsleikanum og staðið í bílnum þegar það var dimmt úti; á vorin séð hvernig ísinn flosnaði í ánni eða setið sveittur og horft á sumarumferðina. Stundum voru svo mikil þrengsli að miðavörðurinn varð að stíga útúr dyrunum til þess að fólk kæmist inn á stoppistöðvunum, stundum var bíllinn tómur og ég gat lagt handlegginn eftir báðum stólbökunum. Þá hugsaði ég margt.

„Of flóknir valkostir“

2010-01-17T21:49:00.006Z

„Fullorðinsárin sem læsa deyfíngarkló í hjartvöðva mannsins, þau standa mér fyrir sjónum sem örlögþrúngnust háðúng. Þá væri sælla að deya en eiga fyrir sér að setjast á bekk með þeim sem rimpa saman fúagloppurnar í þjóðfélaginu og brýna fyrir kotúngnum að sjóða kartöflurnar sínar í moðkassa.
Góðir hálsar! skrifa ég þegar ég er orðinn fullorðinn; vér verðum allir að spara, og alt verður að spara! Lausnin á vandamálum mannkynsins er moðsuða, moðsuða, moðsuða!“
Vefarinn mikli frá Kasmír, eftir Halldór Laxness. 42. kafli

Stundum þegar ég les ljóð eða kvæði, mikilvægan kafla skáldsögu eða listilega skrifaða grein, geri ég mér í hugarlund að höfundurinn hafi setið lengi og velt hverri setningu fyrir sér. Að hvert orð sé vandlega valið og að merkingin sé nákvæmlega sú sem höfundurinn vill að hún sé.
Á sama hátt bera mikilsverðir textar það oft með sér, að í þeim stendur eitthvað sem vert er að taka mark á. Eða í það minnsta að vega það fyrir sjálfum sér, hvað stendur í þeim.
En hversu mikið er nú ekki til af pistlum sem varla er lesandi, eða munnlegum umsögnum sem fátt skilja eftir? Líkt og hópar þeirra sem láta sig málin varða hafi opnað golupokana, og standi nú á hlaðinu og sói vindorkunni út í buskann. Greinahöfundar, pistlagerðarmenn og álitsgjafar taka oft skakkan pól í hæðina; andmæla ummælum eða skoðunum meintra andstæðinga sinna sem þeir afflytja um leið, broga, teygja út, eða virðast hreinlega hafa farið á mis við inntakið. Það er svosem kannski ekki við þá eina að sakast. En svona gengur þetta koll af kolli einsog lúsafaraldur sem enginn veit hvaðan kom upphaflega.

Þróun mannkyns hefur leitt margt gott af sér. Og ég held að fólk hafi með tíð og tíma orðið æ klárara, upplýstara og kunni meira fyrir sér með hverri kynslóð. Það er svo verkefni okkar að þróa kunnátuna áfram. Um þetta snýst aukin menntun. Þekking okkar nær sífellt þrengra og dýpra, og jafnframt eykst yfirsýnin og heildarskilningurinn.
En það er ekki sjálfgefið! Oft kostar það yfirlegu og þaulhugsun að skilja það sem liggur fyrir. Tilveran er flókin, og hún verður alltaf flóknari með tímanum. Og það er verkefni okkar allra að halda í við þá þróun.

Það gengur ekki að leiða umræðu um flókin og margslungin mál með því að hrópa upp, kasta til höndum og trúa óljósri sannfæringu, og beita til þess öllum ráðum að sannfæra aðra.
Það þarf meiri aga í umræðuna. Betri köfun, meiri skerpu og umfram allt meira miskunnarleysi. Hörku gagnvart sjálfum sér, miskunnarleysi gagnvart röksemdafærslum og grimmd gagnvart upplýsingaleysi.
Ég vil miklu meiri grimmd.
Fávitar.

Ísbjörg

2010-01-06T15:18:00.008Z

De Pers, bls. 3, 6-1-2010 (einnig hér)

Fyrirsögn myndar: Forseti Íslands vill ekki skila peningunum okkar.

Myndartexti: Og ef þeir munu sannarlega ekki borga ...

Þetta var haustið 2008

2009-10-17T11:19:00.006Z

Það er yndislegt að uppgötva fyrir sér skáld.
Á steini við Dettifoss las ég brot úr kvæði eftir Kristján Fjallaskáld. Seinna lærðist mér að meta ljóð Jóhanns Sigurjónssonar.

Það var í fyrrasumar, á rigningareftirmiðdegi á Rangárvöllum, að ég ákvað að nenna ekki að vinna meira þann daginn. Tók saman tommustokkinn og snærið og henti því inn í bílinn og ók af stað niður að Gunnarsholti. Hlustaði á Víðsjá í útvarpinu. Sem ég brunaði niður Rangvellingabraut í ölduköstum um mela og sandhaga, lullaði þátturinn áfram. Fjallað var um komandi ljóðakvöld Nýhils fyrir menningarnótt. Svo las Kristín Eiríksdóttir upp.
Hún var útivið. Ljóðið var Leiðin.
Allt byrjaði þetta án þess að ég legði eyrun sérstaklega við. „Enn einhver Reykvíkingurinn að bulla“ – hugsaði ég. Og þó. Röddin gáfuleg en áreynslulítil. Stefið varð sterkara með hverju lagi. Loks var sem orðin ægðu saman í einn stóran flaum, í senn kraftmikinn og hægfara.
Hvaðan kom þetta? Hjartað sló hægar og blóðið gekk í takti um æðarnar. Ég ók, og andaði þungt og hægt, með opinn munninn án þess að taka eftir því.
Svo flaug flugvél yfir Reykjavíkurhöfn, svo að ekki heyrðist meira. Útvarpið lét það gott heita og snéri sér að öðru, enda bráðlega komið að sexfréttum.

Á menningarnótt fór ég á ljóðakvöld í þjóðleikhúskjallaranum ásamt tveimur vinum mínum sem ekki verða taldir neinir sérstakir nýljóðaunnendur. Við komum að vísu ekki fyrren eftir að upplesturinn var byrjaður. Þannig þurftum við að feta með rauðvínsglösin framhjá ljóðaliðinu sem sat og másaði í sætunum og horfði með áfergju á upplesarann. Svo settumst við í laus sæti aftarlega í dimmum salnum. Aldrei hafði ég áður komið á svoleiðis viðburð. Þar var þungt og tilkomumikið andrúmsloft. Á listilegan stökk kynninum ekki bros þó að í gestunum kraumaði hláturinn.
Atriðin voru, eins og gengur, mis eftirminnileg. Sjálfsagt fer það líka eftir hverjum og einum, hvað honum finnst. Þessvegna felli ég engan dóm um neitt.
Þá steig upp Kristín Eiríksdóttir.
Við sátum svo aftarlega í salnum, að eins hvefði hún getað verið að lesa upp í útvarpinu. En röddin og upplestrarfasið var hið sama.
Það var annað ljóð. Stóri hvíti maður. Það byrjaði grunnrist. Óræð böndin bárust að einhverju sem létu mig snöggvast halda að þetta væri and-karllægur róður; að hún væri að segja eitthvað það, sem svo oft áður hefur verið sagt. Þegar tók að líða á ljóðið sótti á önnur tilfinning. Endalausar myndir, óljósar og umlykjandi. Það var erfitt að festa hendur á. En það var gott.
Nokkru áður en ég hvar af landi þetta haust, kom ég eitt kvöld til vinar míns, manns sem telja má framsækinn í menningarmálum. Á meðan hann baukaði í tölvunni, leit ég yfir bókastaflann, og rak augun í Kristínu Eiríksdóttur. Bókina Húðlit auðnin. Myrkar teikningar og texti sem ég teigaði í mig sitjandi á rúmstokknum. Þar hafði ég það. Loksins hafði ég í særóti líðandi stundar fundið mitt skáld. Skáld af minni kynslóð. Mitt í allri Lesbókinni, ofmetna krúttskáldskapnum og sniðugheitunum. Laus við skáldadrýldni og falska hljóma. Kórall í sjó.
Það er satt, að yfirhöfuð botna ég ekkert í því hvert Kristín Eiríksdóttir er að fara í ljóðunum. Þau eru mér í raun gersamlega óskiljanleg. En ég hef líka alltaf haft óbeit á þeim, sem heimta túlkun og skilning á öllum hugverkum. Mætti ég fá að skyggnast í heilabúið þegar fólkið skoðar óhlutrænar myndir?

Í síðustu ferð minni í bókabúð fyrir brottför náði ég í Annars konar sælu. Kom með hana uppá heimavistina, en þorði ekki að opna hana fyrren ég var búinn að lesa mig óþyrstan af öðru.
Eftir fjórar vikur tók ég plastið varlega af og fletti. Las hvert ljóð með hléum.
Hversu glöð verðum við ekki þegar við höfum leitað að einhverju sem við höfum fengið af óljósan þef, en finnum svo aftur og getum sökkt vitunum í? Og orðið ekki fyrir vonbrigðum? Skáld, sem gerði mig fullkomlega sáttan við það, að ég hef sjálfur ekki ort neitt. Því að þetta er það sem ég vildi hafa sagt, og vildi heyra.

Listin að skrifa, í krepputíð

2009-08-05T13:31:00.007Z

Það er viss dilemma sem sækir á málfróðan í efnahagskreppunni. Á tímum sem þessum er leitað leiða til hagræðingar, þ.e. í ríkara mæli en venjulega. Ef skera á niður í kennslu og fjölga í bekkjum í barnaskólum hlýtur einnig að vakna sú spurning hvað skiptir máli að kennt sé í þessum sömu skornu (skertu) skólum.

Réttritun.

Stafsetningarreglur er sennilega sú pólitík sem málfræðingar heillast hvað mest að, svona að upplagi. Réttritunarreglur eru, eins og í mörgum öðrum löndum, bundnar í lög á Íslandi og þeim ber að fylgja í ritum sem tengjast beint hinu opinbera, þar með í menntastofnunum. (Þetta eru sérstök lög, því að þeim fylgir fólk út í ytstu æsar, þó að þeim beri alls engin skylda til þess.)

Tilefni þessa pistils er boðaður niðurskurður og sú einkennilega mikla vigt sem lögð er á að kenna íslenskar réttritunarreglur. Reglunum um stafsetningu íslensks máls mætti líkja við (eitt sinn) snoturt hús, sem með tímanum sést varla í fyrir ljótum viðbyggingum; nýbyggingar svipta fyrrum fagra götumynd sjarma sínum.

Hvað er ljótt við þessar reglur? Jú, í reglum um stafsetningu er eðlilegt að sé eitthvert innra samræmi, einhver ákveðin stefna. Því er ekki til að dreifa í núgildandi reglum; verið er að sólunda dýrmætum tíma í kennslu í að kenna einkennilegar undantekningar, sem hvorki eiga sér stoð í fortíð né nútíð. Þarna togast á framburðarreglur og upprunareglur, en núgildandi reglur eru eins og bland í poka; jafnvel mætti líkja þeim við fastmótaðar reglur, sem aftur hefur verið umturnað í átt til einhvers konar anarkisma, sem aftur er festur í óskiljanlegar reglur sem ekki eru í neinum tengslum við raunveruleikann.

-- Hvers vegna er kennt að skrifað skuli slappst (þú slappst) þegar sagt er slafst?

Samt er skrifað hist (þau hafa hist), vegna þess að sagt er hist, þrátt fyrir að þetta sé dregið af sögninni hitta (með /tt/), rétt eins og sleppa (með /pp/).

-- Hvers vegna er skrifað enskur og íraskur eins og sagt er, en ekki engskur og írakskur, sbr. slappst að ofan.

Samt er skrifað kembdur (hann var kembdur), sbr. kemba (með /mb/), þó að sagt sé kemdur.

Hvað var átt við með því að reglurnar hefðu eitt sinn verið snoturt hús, við fallega götu? Jú, tvennt. Annars vegar ástandið fyrir lagasetningu um stafsetningarreglur, þegar menn skrifuðu (að einhverju leyti) eins og þeim sýndist. Hins vegar reglurnar þegar upprunareglan var ofan á (1937) og tala mátti um hana sem rauðan þráð. Ganga hefði mátt lengra í þessa átt með breytingunum 1974 og 1977, en þess í stað var undantekningum fjölgað og reglurnar gerðar fullkomlega órökréttar.

Hvort er nú betra, að halda áfram að kenna þessar ónýtu reglur, eða hvetja --- enn einu sinni --- til umræðna á alþingi um að samdar verði rökréttar, heilsteyptar reglur um stafsetningu, til þess að hægt sé að verja tíma og orku í annað í skólum en að kenna börnum um duttlunga málfræðinga, sem mæ(tt)st hafa einhvers staðar á miðri leið, með það fyrirheit að vissulega þurfi að ganga lengra. En í hvaða átt?

Þeir sem sömdu reglurnar hafa oft sagt: í átt til framburðar. Það er eitt viðhorf. En fyrir alla muni, ef reglur, þá samræmi. Svar nefndarmanna við þessu voru hins vegar, merkilegt nokk: þeim sem hugnast ekki reglurnar, einfalt, þið þurfið ekki að fylgja þeim!

Meira að segja er innbyggt í reglur um greinarmerkjasetningu (ákvæði sem kennarar minnast aldrei á við nemendur sína) að heimilt sé að víkja frá reglunum í listrænum tilgangi.

Spurningin er þá ekki hvort þið eruð menn eða mýs, heldur, eruð þið listamenn eða ófrumlegar lyddur, sem ekki þora!

Holland gefur Íslandi 76.418.100.000,- kr.

2009-06-06T23:59:00.011Z

Jæja, minna mátti það ekki vera ...

Sú frétt sem mest var lesin í dag á hollensku fréttasíðunni www.nu.nl fjallar um væntanlegan samning vegna Icesave (sjá hér).* Fyrirsögnin er þýdd og staðfærð hér að ofan en hljóðar svo í beinni þýðingu: „Holland færir Íslandi 440 milljónir evra að gjöf.“

Hinni annáluðu sparsömu og aðhaldssömu hollensku þjóðarsál er þetta að vonum mjög sárt. Þjóð sem þekkt er fyrir að smyrja með sér nesti hvert sem hún fer, taka með sér kartöflur í ferðalög til útlanda, greiða aldrei uppsett verð og leifa engu ef það var ekki ókeypis.

Fer ekki umburðarlyndi í ljósi mannréttindasáttmála og almennra friðaryfirlýsinga að jaðra við bælingu? Eða búa mennskar hvatir hér að baki, pólitískar?

*) Reyndar kemur ekki annað fram í fréttinni en að þetta samkomulag hafi verið gert og feli í sér að Ísland hafi 15 ár til þess að endurgreiða Hollandi 1,3 milljarða evra, þ.e. greiðslu fyrir fyrstu 20 þúsund evrurnar á Icesave-reikningunum. Restin fellur á Holland, sem alkunna er, sbr. yfirskriftina, og þykir mörgum óréttlátt. Í annarri tilkynningu kemur einnig fram að þetta samkomulag sé bindandi eða endanlegt (definitíft), sbr. hér, ólíkt því sem lesa má í íslenskum fjölmiðlum þar sem þessa samþykkt á enn eftir að samþykkja.

Af ráðstefnu um Pál Lýðsson

2009-05-02T19:20:00.001Z

Í dag, laugardaginn 2. maí, var haldin í Fjölbrautarskóla Suðurlands ráðstefna um bóndann, félagsmálamanninn og fræðimanninn Pál Lýðsson í Litlu-Sandvík í Flóa.
Persónufylgi Páls er nú rúmu ári eftir andlát hans engu minna en það var meðan hann lifði. Sást það á öllum þeim mannfjölda sem sótti ráðstefnuna, salur fjölbrautarskólans var fullur út úr dyrum. Enda var margt að sækja á ráðstefnunni, um skemmtilega og eftirminnilega menn má segja skemmtilega og eftirminnilega hluti. Enda var hver framsagan annarri skemmtilegri, Óli bóndi í Geirakoti náði að lýsa mannlífinu í Flóanum uppúr miðri síðustu öld, þegar samhjálp og samtrygging átti sitt blómaskeið, með eindæmum vel, gamansögur fundarstjórans Þórs Vigfússonar á milli ræðumanna voru eins og hans er von og vísa stórskemmtilegar, þingmennirnir fyrrverandi Guðni Ágústsson og Bjarni Harðarson áttu stórgóða spretti og fóru þeir mjög vel í sínum ræðum veginn á milli gamansemi og alvöru, kvikmynd Gunnars Sigurgeirssonar um námskeið Páls hjá Fræðsluneti Suðurlands sýndi Pál í essinu sínu sem og lýsing Jóns Hermannssonar af sömu námskeiðum og svo mætti lengi telja. En erlendu gestirnir tveir, Ingrid Westin og Arne Torp stálu eiginlega senunni. Tókst þeim að gera gestrisni íslenska sveitamannsins stórgóð skil, og vöktu um leið athygli á því mikla og góða alþjóðasamstarfi sem fram fer í sveitum landsins.
Yfir ráðstefnunni sveif andi ánægju. Af andlitum gesta skein gleði og augljóst var að öllum sem þarna voru saman komnir þótti miklum mun betur af stað farið en heima setið. Þessi ánægja stafaði af þeim góðu kynnum sem allt þetta fólk átti við Pál, og að geta saman rifjað upp allt hans góða starf.
Eftir Pál liggur mikið efni sem enn er eftir að gera skil. Því verður hann nálægur í sunnlenskum fræðum ekki bara í gegnum þau verk sem hann vann að og lauk í lifanda lífi heldur líka við úrvinnslu allra þeirra sagnaþátta og viðtala auk annars sem bíður í skjalasafninu í Litlu-Sandvík.
Að síðustu er við hæfi að hafa eftir þessa vísu dr. Jóns Forna þjóðskjalavarðar, ort eftir annan mann en er eins viðeigandi nú:
Ótal fræðin afreksmanns
eru á lestrarskránum,
Meira þó í huga hans
hvarf með honum dánum.

Ferð okkar Ívans Kostíns á Súlfat - saga af hættuför í tveimur liðum

2009-04-23T00:44:00.004Z

Nú, þegar enn eitt vorið lætur á sér kræla, og stéttirnar eru ekki lengur huldar snjó, kom mér til hugar lítill skreppitúr vorið 2007. Hér fer sagan af honum.
---
Undanfarin misseri hafði ég verið að svipast um eftir handlóðum á sæmilegu verði. Og hafði ekkert fundið, því að svo virðist sem að verðlagning í sportvöruverzlunum hér miðist helzt við þykkt múraða kókaínbaróna.
Bekkjarbróðir minn Ívan Kostín er ofan af Holmogorkaupstað, sem umflýzt í vorflóðum hvert ár í þrjár vikur. Alinn upp við kartöfluupptöku og vatnakarfadorg kom hann til náms heilbrigður og óspilltur, en var öllum að óvörum kominn með bjórvömb í febrúar það ár.
Það var því einn góðan fimmtudag að við Ívan glugguðum í smáauglýsingablað, ef vera skyldi að þar mætti finna ódýr lóð. Það varð úr að við hringdum í eitt númerið. Þar voru til margvísleg lóð, fyrir allt að 500 krónur parið, sem er harla gott. Við máttum koma á Dobroljúbovgötu 20 til kl. 5 daginn eftir ef við vildum.
Nú er Dobroljúbovgata á Súlfati. Súlfat er hverfi sem hrúgað var upp í kringum feykilega pappírsverksmiðju, en þar er beðmi unnið með því að sjóða það í brennisteini. Á Súlfati er alltaf skýjað, því að reykirnir úr verksmiðjustrompunum eru svo miklir. Það er þó bara vatnsgufa. Þrisvar á dag er svo hleypt út úr litla strompinum soðreyknum sjálfum, sem gerir það að verkum að á Súlfati er alltaf brennisteinslykt. Ungir menn á Súlfati eru harðir í horn að taka, margir ganga um með hnúajárn á kvöldin. Kvenfólk er þar sæmilega fallegt og heilbrigt útlítandi, má vera að það skýrist að einhverju leyti af brennisteininum - svipað og í Hveragerði. Súlfat er úr alfaraleið. Á Súlfat kemur enginn nema að eiga þangað erindi.
Þennan föstudag áttum við Ívan semsagt þangað erindi. Við fórum með strætisvagni.
Sólin skein bjart, svo að píra varð augun ef litið var í átt að ísnum á ánni. Snjór lá enn víðast hvar, en hafði mikið bráðnað. Vorið hafði nokkru áður bært á sér, hin undarlega vorlykt, sem maður finnur bara einu sinni á ári, en þekkir alltaf aftur, lá í loftinu. Falleg sinan bar sig við stórlimaðar aspirnar sem stóðu fagurlega gulhvítar á börkinn í sólskininu. Í sumum krónunum sátu krákuhreiður, að vísu ennþá tóm. Á stöku polli var hem, í þeim djúpari lá undir grunnu, tæru vatni hvítur klaki. Ég minntist hlákanna og umhleypinganna heima, sem kom við hinar angurværustu taugar. — Ef til vill er málaralistin engu síður fallin til að lýsa ósegjanlegum tilfinningum mannsins en ljóðlist eða tónlist.
Eftir 40 mínútna akstur stigum við út, á Dobroljúbovgötu. Hús númer 20 fundum við eftir skamma stund. Það var eitt af þessum margsambyggðu húsum þar sem ekkert snýr aftur, og allar dyr eru framdyr. Fyrst gengum við inn í varahlutaverzlun fyrir bíla, og spurðum hvort hér væru handlóð til. Afgreiðslumaðurinn hristi bara hausinn. Við gengum að næstu dyrum, aðeins utar. Þar var til húsa móttaka fyrir ljósa málma. Afgreiðslumaðurinn þar var heldur órakaðri en sá fyrri, og benti okkur á næstu dyr utanvið. Þangað gengum við - þar var móttaka fyrir glerflöskur. Tveir rónar stóðu innivið, og glermóttökumaðurinn, sem líktist í flestu rónunum í útliti, nema ef vera skildi sæmilega vakandi augunum, benti okkur á að fara að skúr nokkrum þar rétt hjá, þar myndu lóðin vera.
Við gengum vaskir að skúrnum, og litum innfyrir. Þar stóðu fimm stráklingar, á að gizka elleftubekkingar, allir klæddir í íþróttagalla. Í fasi og útliti líktust þeir svokölluðum gopnikum, en það eru nemendur verknámsskóla. Þeir eru taldir upp til hópa ómenningarlegir; ganga ýmist í ósamstæðum íþróttafötum eða í leðurjakka og með sixpensara. Allir geyma þeir sólblómafræ í vasanum, til þess að hafa eitthvað að gera þegar þeir eru ekki að reykja. Sumir þeirra hika ekki við að fremja smáglæpi fyrir kvöldmatartíma.
Glermóttökumaðurinn, sem reyndist vera lóðasalinn sjálfur, sýndi okkur í kompu sinni hrúgu af ryðguðum lóðum, sem á nóttunni þjónaði sem bæli rottna. En lóðin litu vel út, Ívan valdi sér hentugt par, ég fann mér einnar handar gripstöng með þremur misþungum lausum diskapörum. Við tíndum til seðlana, samtals 250 rúblur, og settum lóðin í töskuna, Ívan hélt á sínum. Lóðasalinn gekk með okkur út, og horfði á bakgarðinn einsog bóndi sem er í heyskaparhugleiðingum. Hann benti okkur á að fara bara beint eftir stíg, sem lá í gegnum órækt þarna að baki húsunum – þannig væri styzt að komast að strætóstoppistöðinni. Við Ívan sáum, að gopninkarnir gengu hægt eftir stígnum, svona 40 metra á undan okkur. Við þökkuðum ráðlegginguna, og gengum beinustu öfugu leið út á götu, og þannig roguðumst við með lóðin lengri leiðina að strætóskýlinu. Enda er margt skemmtilegra hægt að gera en að lenda í handalögmálum úti í mýri við verknema á Súlfati.
Lóðin hafa svo þjónað mér vel. Ívan Kostín fór með sín lóð upp í Holmogora. Af þeim fer ekki fleiri sögum.

Varúð og varnaðarorð

2009-02-22T20:59:00.005Z

Kunn er skaðsemi tóbaks. Því bera umbúðir þess varnings varnaðarorð. Einnig ætti flestum að vera ljós skaðsemi pólitískra pótintáta og potara framans; einkum er þeir blandast auðmönnum og fjármagni eins og oft vill verða í kringum prófkjör. Þá verða allskyns ókennilegir hagsmunir ofar þjóðarhag í huga frambjóðandans. En þrátt fyrir þetta bera auglýsingar um þá ekki varnaðarorð.

Hér þarf því augljóslega að gera bragarbót. Læt ég fylgja nokkur forslög að varúðarmerkjum byggðum á umferðarskiltum sem útfæra mætti hinum almenna atkvæðagreiðsluaðila til varnaðarmerkis og upplýsingar.

Bjargráð í kreppunni

2009-02-10T22:23:00.002Z

Einu sinni í viku yrði haldið happdrætti og myndu máske tíu dregnir út í hvert sinn.

Nafntogaðir auðsafnarar og stjórnvitringar stjórnuðu útdrætti.

Þeir sem „ynnu“ yrðu teknir og lagðir inn á Landspítalann.

Hvar annað nýrað yrði fjarlægt og selt til útlanda.

Ávítur til auðmanna frá miðöldum

2009-01-30T09:17:00.008Z

Á ótilteknum stað, fyrir ótiltekinn hóp áheyrenda, hefur ótilteknum manni þótt ástæða til þess að koma eftirfarandi á framfæri við samlanda sína. Þetta var á 12. öld, þá snarað úr latínu yfir á norrænu. Síst minni ástæða er nú til þess að leyfa þessum sama manni að taka til máls, til hægðarauka með nokkrum síðari alda málsbótum og ríkisrekinni stafsetningu:

Mikil synd er óstillt eigingirni, að vilja eiga meira en sjálfur komi nytjum á. En það verður ekki að byrði þótt maður hafi slíkt er til skyldra klæða þarf, eða annarrar atvinnu, ef ekki girnist hugurinn á það sem óskylt er. En ef maður á meira, þá er skylt að það verði að gagni vanheilum og öreigum; því að hver sá maður, er ágjarnlega hirðir auðæfi svo að hann ætlar ekki að neyta þeirra, þá er sem öllu ræni hann því, auma menn og ölmusur.

Sjá: Leifar fornra kristinna frœða íslenzkra, s. 16-17, útg. Þorvaldur Bjarnarson, Kaupmannahöfn, 1878.

Áhugasamir geta einnig lesið textann ómengaðan af málfari 21. aldar með því að smella hér (4,7 MB, pdf).

„Vörnin er þeim nógu sterk, hjá flestum manna múga.“

2009-01-15T17:16:00.001Z

Þessi grein birtist í Sunnlenska fréttablaðinu í dag, 15. janúar.

„Hófu þeir nú göngu sína og héldu í útnorður; sagði Þórður þá Eggerti frá afreksverkum sínum í Noregi og áflogum í Hafursfjarðar orrustu, en Eggert sagði Þórði aptur frá sínum afreksverkum, og svo ógurlegar verzlunarsögur að öll hárin risu á höfði Þórðar nema eitt, það stóðst ofraunina og lá í kyrð bak við eyra Þórðar. Kvaðst Eggert hafa lánað penninga út á allar jarðir á landinu nema fáeinar, og kvað bændur eigi vera meðalsnápa, er þeir kveinkuðu sér við að lána tíu krónur í silfurpenningum, en lánuðu jarðirnar svo þúsundum króna skipti.“ (Benedikt Gröndal, Þórðar saga Geirmundssonar. 1891.)

Eggert í frásögninni hér að ofan hljómar kunnuglega. Við vitum líka hvað gerist næst, lán á lán ofan sem byggja á síhækkandi jarða- eða húsnæðisverði hljóta að koma í bakið á manni þegar verðhækkanir hætta. Þá fer Eggert á hausinn.

En hvað ber stjórnvöldum að gera þegar Eggert er farinn á hausinn? Ef Eggert átti banka er það skýrt. Almenningi er gert að greiða skuldir hans. Þá er ljóst að Eggert hagaði sér nákvæmlega eins illa og hann komst upp með. Því er sektin ekki einungis hans, heldur og þeirra sem settu reglurnar.

Þegar minkurinn kemst í hænsnabúið er ekki nóg að skjóta minkinn. Bóndinn á að bera ábyrð, og reisa betri girðingar. Reyndar virðist svo vera að bóndinn hafi hleypt minknum inn, og einnig virðist svo vera að viðbrögð bóndans séu þau að tryggja minknum áfram greiða leið inn í hænsnabúið. Áður en svo verður ber bóndanum að segja af sér.

En hvernig gerum við bóndanum ljóst að starfskrafta hans er ekki lengur óskað? Við mótmælum. Nú þegar strætó gengur oft á dag frá Selfossi til Reykjavíkur er engin afsökun eftir fyrir Selfyssinga og nærsveitarmenn sem horfa upp á vinnutap og verðbætur að fjölmenna ekki á fundina á Austurvelli á laugardögum og önnur tilfallandi mótmæli. Einnig er sjálfsagt að halda áfram því góða starfi sem verið hefur í skipulagningu mótmæla í heimabyggð.

Það eina sem þarf til að vondir menn komist upp með sín myrkraverk er að góðir menn geri ekkert.

Þeir sem seilast aðra á,
orga, deila, stinga, slá,
strjúka, stela, ljúga,
og útlegðar vinna verk,
vörnin er þeim nógu sterk
hjá flestum manna múga.
(Stefán Ólafsson frá Vallanesi)

Einhverjum kann að þykja viðbrögð stjórnvalda hin bestu mögulegu. Við þann segi ég: Ráðamenn sem segja mótmælendur ekki tala fyrir þjóðina, skilja ekki áhrif verðtryggingar á venjulegt fólk, átta sig ekki á neyð námsmanna erlendis, fara í mánaðarlangt jólafrí, neita að horfast í augu við mistök sín, hugsa um eigin hagsmuni fyrst, þá flokkshagsmuni og síðan mögulega í þriðja sæti eða enn neðar hagsmuni þjóðarinnar eru á engan hátt frábrugðnir aðalskonunni Maríu Antoinette Frakkalandsdrottningu sem á að hafa spurt afhverju fólkið sem gerði að henni hróp vegna brauðleysis æti ekki bara kökur í staðinn. Þeir sýna hroka þeirra sem hafa búið við of mikið vald of lengi. Flokkurinn sem eitt sinn kallaði: Stétt með stétt! sýnir hegðun sem myndi hæfa hvaða úrkynjaða aðalsmanni sem er. Það er óviðunandi.

En það er kannski ekki svo skrítið að þessi flokkur sýni af sér þennan hroka. Valdastétt Íslands hefur fylkt sér undir merki hvíts fálka á bláum feldi síðan að minnsta kosti á 16. öld þegar Svalbarðsætt hafði það merki sem skjaldarmerki sitt. Sú aðalsætt átti í margar kynslóðir biskupa, lögmenn, sýslumenn og presta. Eru 500 ár ekki nægur tími fyrir sama merki drottnunar fárra yfir fjöldanum á Íslandi? Sérstaklega nú þegar við eigum að heita lýðræðisríki?

Gott strand

2009-01-08T11:46:00.001Z

Áhugasömum bendi ég á þessa grein eftir mig í Dagblaðinu Nei.

http://this.is/nei/?p=2138

Þegar Íslendingar stálu jólunum

2008-12-14T10:49:00.010Z

Það er máske bara við hæfi að málfræðingur tjái sig um efnahagsmál á þessum hamfaratímum, nú þegar á daginn hefur komið að jafnvel sjálf alþýðan grunaði réttilega þekkingu og teoríur allra sérfræðinganna á sviði fjármála. Og grunur um gæsku ráðherranna, sem svo mikið var í mun að á þessa sömu sérfræðinga væri hlustað, reyndist einnig á rökum reistur.

Við Jón Ólafsson úr Grunnavík hrópum nú báðir í kór: illskusvikaland!

Hér á Niðurlöndum steyta menn einnig hnefana. Í hvert sinn sem opnað er fyrir sjónvarp ómar söngur fréttahauka um lausafjárkreppu. Allan liðlangan októbermánuð var rætt um Icesave og að ekkert gengi að fá lausafé niðurlenskra sparifjáreigenda út úr Landsbanka eða frá íslenska ríkinu; oft voru málefni Icesave fyrsta frétt og merkilegt nokk virtist oft sem meira fréttist af gangi mála á Íslandi í niðurlenskum fjölmiðlum en þeim íslensku. Hér í Trekt tóku þegnar, sem höfðu látið ginnast af Icesave-auglýsingum í öllum helstu fjölmiðlum (sem fóru jafnvel ekki framhjá niðursokknustu námsmönnum), sig til og boðuðu til borgarafundar. Hópur fólks, og fréttamenn af sjónvarpsstöðinni Niðurland 1 með í för, hélt til Íslands í von um að fá þar meiri upplýsingar um sparifé sitt. Fleira fólk gerði upp á sitt einsdæmi för sína til þessa litla undralands sem hafði rænt það aleigunni.

Í dagblöðum birtust frásagnir af fólki sem hafði stofnað reikning hjá Landsbankanum og komist í veruleg vandræði við skyndilegt gjaldþrot hans. Ein fjölskylda hafði nýlega selt húsið sitt og lagt söluupphæðina inn á Icesave-reikning á meðan það leitaði sér nýrra hýbýla, enda hvorki leyfilegt né ráðlegt að geyma svo háar upphæðir undir kodda. Landsbankinn var með háa vexti og með háa ágætiseinkunn í þokkabót. Slíkt láta Niðurlendingar ekki framhjá sér fara, þjóða sparsamastir og leita ávallt besta boðs, þó að þeir þurfi að taka á sig krók. Og nóg var nú Icesave auglýst, fram í rauðan dauðann. Innistæður voru hér tryggðar upp að 100 þúsund evrum (nú um 15 milljónir króna, í fyrra um 10 milljónir), svo þessi — vel að merkja venjulega — fjölskylda tapaði þar því sennilega um 200 þúsund evrum. Það er súrt í broti að vera sendur aftur á byrjunarreit, loksins komin yfir þann þröskuld í lífinu að hafa keypt hús.

Í annarri frásögn sagði frá ungum manni sem hafði hlotið allháa upphæð í arf, sem hann lagði inn á Icesave-reikning. Af þessari upphæð þurfti hann svo að greiða háa skatta, enda eru hér mörg skattþrep og hátekjufólki því ekki beinlínis umbunað fyrir aurasýkina. Þegar Landsbankinn varð gjaldþrota tapaði þessi ungi maður því sem eftir var af arfinum, að frátöldum 100 þúsund evrunum sem niðurlenska ríkið tryggir. Skattgreiðslan sem maðurinn fékk í hausinn nam 200-300 þúsund evrum. Hann situr því nú uppi með 100-200 þúsund evra skuld vegna arfsins sem hann fékk. Sú upphæð nemur nú 15-30 milljónum íslenskra króna, á genginu í fyrra um 10-20 milljónir. Maðurinn kvaðst ekki líta glaðan dag, sem von er.

Eins og ástandið var á Íslandi í október var Íslendingi fýsilegt að stofna hér almennan bankareikning; erfitt, ótraust og óáreiðanlegt var að millifæra fjárhæðir og vonlaust að taka út úr hérlendum bönkum. Þetta gerði ég í lok októbers og þurfti skömmustulegur að gangast við þjóðerni mínu. Eftir að hafa stofnað almennan bankareikning benti bankastarfsmaðurinn einnig prakkaralega á að þjónustufulltrúar væru alltaf reiðubúnir til þess að veita ráðleggingar um sparireikninga.

Já, nú er rétt að hafa ekki hátt um upprunann og von að fólk af Nýja-Íslandi geri sér far um að leyna þjóðerni sínu:

(Myndin er tekin af vef Morgunblaðsins, höf. Ingi Jensson)

Ég þekki þess einnig dæmi að skólastofnun hér, sem áður lét íslenska fánann blakta við hún, hafi eftir bankahrunið ekki dregið fána að húni, af skiljanlegum en hingaðtil ástæðulausum ótta við reiðan pöpul.

Meira að segja sjálfur niðurlenski jólasveinninn — sem alls ekki má kalla svo, enda nefnist hann Sinterklaas, heilagur Nikulás — hefur orðið fyrir barðinu á útrás Landsbankans og á ekki fyrir gjöfum í skóinn handa börnunum, ef marka má fjölmiðla … (Dagblad de Pers, 5. desember 2008, bls. 3):

Allir peningarnir mínir voru á íslenskum reikningi, — en takk samt fyrir fallegu teikninguna.
Sveinki

Niðurlendingar virðast þó hafa fullan skilning á því að ekki sé við landann sem slíkan að sakast — nema vitaskuld, er rétt að bæta við, þá ófáa kjósendur, sem ég læt ekki eftir mér að uppnefna, er kjörtímabil eftir kjörtímabil hafa ekki séð ástæðu til þess að kjósa sér annað konungsefni en Sjálfstæðisflokkinn.

En það er þetta með ímyndina, ættjörðina, stoltið, velgengni (?) undanfarinna ára, geipilegt kæruleysið og gegndarlausan áróðurinn. Nei, þessi íslenski kjósandi í útlöndum lét sem betur fer ekki blekkjast af áróðurstækjum ríkisins.

Nokkrir hérlendir námsmenn, sem ég kynntist vel og bjó með í fyrra og sé nú suma daglega, komu að máli við mig um mitt sumar og spurðu mig út í þetta Icesave. Áróðurskór valdhafanna orgaði þá laglaust fyrir eyrunum á mér eitthvað í þá átt að ekki mætti tala niður krónuna, allir yrðu að vera varkárir í orðum sínum og segja að allt væri með hinu fegursta hymnalagi. Verðbólguskot og tímabundnar og eðlilegar sveiflur í gengi krónunnar, sannarlega væru nú stoðirnar traustar og barasta aðdáunarvert hvað bankarnir væru öflugir jafnvel utan landsteinanna.

Hvað á nú að segja við útlendinga sem vilja leggja fé sitt inn á sparireikning hjá íslenskum banka, sem kemur sér jú vel fyrir efnahag landsins? Að allt sé með hymnalagi? Þá væri ég nú ekki upplitsdjarfur hér á göngunum í lopapeysu og með loðhúfu.

Nei, ég sagði, sem satt var, að á Íslandi hefðu alltaf verið miklar sveiflur í efnahag þjóðarinnar og að ástandið væri nú bara síður en svo svo gott nú um mundir. Gengi krónunnar hefði t.d. breytst mikið á árinu og óvíst hvenær það næði jafnvægi. Þetta var viku eða tveimur áður en vor viðskiptaráðherra lét eftirfarandi orð falla („Útrás og árangur bankanna“, birtist 5. ágúst 2008):

Auðvitað skortir ekki úrtölur eða þá sem telja sig knúna til að tala útrás og fjárfestingaævintýri Íslendinga erlendis niður. Þannig eru nú hlutirnir einusinni og því er það mikilvægt nú þegar hægir tímabundið á útrásinni vegna þrenginga á erlendum mörkuðum að halda frábærum árangri þessara flagsskipa atvinnulífs okkar ríkulega til haga. Þetta eru okkar voldugustu fyrirtæki og nokkrar af helstu undirstöðum efnahagskerfis okkar til lengri tíma litið.

Ég skammaðist mín fyrir ráðleggingar mínar til þessara nema, og þá einkum og sérílagi eins niðurlensks nema sem alvarlega íhugaði að leggja sparifé sitt inn á reikning hjá Landsbankanum. Ég bað hann að láta það alveg vera og að halda sig frá íslensku bönkunum. Svo sýndi ég honum yfirlit yfir gengisþróun krónunnar undanfarinna ára, hvernig sparnaður minn til margra ára hefði rýrnað í verði miðað við evru, að lítið stoðaði fyrir mig, nema í útlöndum, að vinna fyrir íslenskum krónum — næsta verðlaus pappír með því áframhaldi —, og að staðan væri nú algerlega óljós. Hjartað hamaðist, mér fannst þetta vera hin mestu ættjarðarsvik.

Nú er ekki annað hægt en að vera reiður yfir þessum dæmalausa vitleysisgangi í ríkisstjórninni.

Því miður hafði málfræðingurinn á réttu að standa. Hefði hann nú bara náð til allra hinna 150.000 sparifjáreigendanna hér í landi …

Hefur ríkisstjórn framið valdarán?

2008-11-20T20:23:00.004Z

Nú tala allir um gjaldeyrissjóðslánið sem orðinn hlut. Það skýtur skökku við, þar sem engin lög þar að lútandi hafa verið samþykkt á Alþingi (sbr. liðinn nýsamþykkt lög á heimasíðu þingsins).
Ástæða þess að þetta er skrýtið, er sú að 40. grein stjórnarskráar Lýðveldisins [sic!] Íslands hljóðar svo:

„40. gr. Engan skatt má á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Ekki má heldur taka lán, er skuldbindi ríkið, né selja eða með öðru móti láta af hendi neina af fasteignum landsins né afnotarétt þeirra nema samkvæmt lagaheimild.“

Ekki má taka lán, er skuldbindi ríkið, nema samkvæmt lagaheimild.

Vonandi þóknast ríkisstjórninni að uppfylla þetta formsatriði sem stjórnarskráin setur (áður en peningarnir koma, þ.e.)

Um gjaldeyrissjóðinn gilda lög nr. 105/1945, það eru lögin um stofnaðils Íslands að honum. Ekki orð um lántökur. Bara framlög til sjóðsins (ríkisstjórninni er heimilt að taka innanríkislán til að standa straum af þeim kostnaði, sbr. 3. gr.).

Á þessum síðustu og verstu er gott að hafa fyrstu grein stjórnarskráarinnar einnig í huga, hún hljóðar svo:

„1. gr. Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn.“

Sumsé, stjórnin er þingið. Ekki ráðherrarnir. Þeir eru bara framkvæmdavaldið. Þeir sumsé framkvæma þau lög sem Alþingi setur. Þegar kosið verður innan fárra mánaða verður fróðlegt að fylgjast með hvaða framboð munu setja þetta mikilvæga atriði á oddinn, að þingræðið verði endurreist. Niður með ráðherravaldið!

Ps. Í hvað á annars að nota þessa peninga?

---
Uppfært kl. 22:35

Lög nr. 60/2008 virðast kovera þetta, og því er lántakan nú ekki dæmi um valdníðslu ríkisstjórnarinnar.

---
Uppfært 21. nóv. kl. 13:06

Áðurnefnd lög, nr. 60/2008, heimila lántöku allt að 500 milljörðum. Nú virðist lántakan nema 700 milljörðum, og er því, nema mér hafi yfirsést eitthvað, lögleysa.

Sagan af Arnasi Matthæusi

2008-11-19T19:23:00.002Z

Þegar dr. Bjartur Snær kom loks í stjórnarráðið hitti hann þar fyrir fjárbónda einn, sem kallaðist Arnas Matthæus, og var hann doktor að nafnbót. Hafði hann forframast við bændaskólann á Hvanneyri. Arnas þessi var ósnotur maður og því settur í verk þau er lítt þóktu sæmandi velliðnum mönnum, svo sem fjárlagagerð, ættmennaráðningar og útlensku. Þókti Bjarti Snæ þetta miður þar eð Arnas var þingmaður síns kjördæmis.
Sér til málsbóta hafði Arnas þó það, að ágætt uppsláttarrit átti hann í sínum fórum. Í riti þesu fann hann svör við öllum þeim ráðgátum sem upp komi í hans erfiða starfi; það hét Tidsskrift for Veternærievidenskap. Sóttist Bjartur Snær mjög eftir þessu riti. En á þeim buxunum var Arnas Matthæus ekki, og sat hann á öllum 138 árgöngum ritsins sem ormur á gulli. Það var ekki fyrr en Bjartur Snær bauð honum hið pólitíska barómet í skiptum, að hann lét til leiðast.
Eftir viðskipti sín við Arnas þennan urðu Bjarti Snæ minnisstæð varnaðarorð föður síns, að læknirarnir í höfuðstaðnum væru víðsjárverðir, þeir reyndu sífellt að fá mann til að kjósa sig í hreppsnefnd. En þennan dag komst Bjartur Snær að því að hrossalæknirarnir væru hálfu verri; þeir reyndu að véla mann til að kjósa sig í landsnefnd.
Af Arnasi er það að segja að mikið sá hann eftir skiptunum sem hann gerði við Bjart Snæ. Kvöld eitt stóð hann og horfði út um gluggann á fundarsal landsnefndarinnar. Fyrir utan var aragrúi fólks og fór það mikinn og hreytti óvinsamlegum orðum að Arnasi. Víst var það vegna einhverrar ráðningarinnar, hugsaði hann. Því næst gekk hann að veggnum hvar hann hafði hengt horngrýtis barómetið. Hafði það ekki gert neitt annað en að falla frá því honum áskotnaðist það.

Blautir draumar Fálkans í kringum mótmæli

2008-11-15T12:44:00.001Z

Mary Poppins og bankakreppan

2008-10-29T14:32:00.000Z

Spunameistari ríkisins – ekki meir, ekki meir!

2008-10-26T21:21:00.002Z

Nú um stundir boða fyrrum boðberar sk. „frelsis“ hér á landi helsi af alverstu sort, helsi hugans. Þeir segja ekki tímabært að leita sökudólga, og vilja með því takmarka frelsi okkar til athafna og réttmætra gjörða.

Þá sjaldan þeir hafa misst út úr sér orð eða tvö um sekt og ábyrgð hefst skemmtileg hringekja. Seðlabankinn segir „ekki ég“, heldur útrásarvíkingarnir. Útrásarvíkingarnir segja „ekki ég“, heldur stjórnvöld. Stjórnvöld segja „ekki ég“, heldur útlenzka fjármálakreppan. Þar með bera allir og enginn ábyrgð, og hún, sem var svo mikil þegar þeir sátu sveittir við að skaffa sér laun, sést ei meir. Allir sitja á sínum stólum sem fyrr.

Barnaleikur einn kemur upp í hugann þegar þetta er skoðað: Hver stal kökunni úr krúsinni í gær? Ha, ég? Ekki satt. Hann stal kökunni úr krúsinni í gær! Og þannig heldur hringekjan áfram hring eftir hring.

Þessi leikur er bæði einfaldur og afar gagnlegur. Almenningi er snúið í hringi og einfaldar sálir sem „einblína á einn sökudólg“ og stunda „nornaveiðar“ sjá ekki heildarmyndina: Allir eru sekir. Allir þurfa að víkja, missa æruna, embætti og stöðu sína í samfélaginu.

Þessi óaugljósa blanda sektar og sakleysis kristallast ágætlega í einni dæmisögu. Þegar sá sem ber ábyrgð á pólitískri einkavæðingu bankanna, án þess að því fylgdi skýr lagarammi, með afleiðingum sem nú eru öllum kunnar, reyndi að hemja þá gengdarlausu misnotkun fjölmiðlanna sem viðgengist hefur, var þeirri sömu áróðursmaskínu beitt á snilldarlegan hátt (Goebbels hefði orðið hrifinn) og almenningur snerist á móti takmörkunum eignarhalds, og aðalklappstýra auðmannanna neitaði að skrifa undir lögin. Þessi staðreynd hvítþvær engann. Eins og fyrr segir: Allir eru sekir.

Hvers vegna er áðurnefnd hringekja sett á stað? Svarið er nokkuð augljóst, til að halda annarri stærri hringekju smurðri. Það er sú hringekja sem nú hefur nú keyrt í kaf, hringekja einkavæðingar stofnanna sem starfa í almannaþágu, síversnandi almannaþjónustu, ofureigna örfárra, þyngingu skuldaklafa neyzlugraðs almennings; með öðrum orðum: viðhald hins sama hugmyndafræðilega þrælahalds og viðgengist hefur undanfarin ár.

Í landinu er félagafrelsi svo ekki gengur að banna Sjálfsóknarflokkinn. Því er okkur frjálst að kjósa hann og viðhlæjendur hans, Framasókn og Sankfylkingu. En með því erum við að aðstoða við að smyrja þá vél sem bundið hefur hugsun okkar og gjörðir; með fyrirsjáanlegum þeim afleiðingum sem öllum eru kunnar, og koma regluglega í ríkjandi kerfi, óðaverðbólgu og gjaldeyrisskorti.

Og hvað er þá til ráða? Svarið er nokkuð augljóst. Koma þarf á kerfi sem ekki er byggt utan um peninga, auðsöfnun, græðgi, takmarkalausan vöxt. Koma þarf á kerfi sem tekur tillit til manneskjunnar, með velferðakerfi sem ekki hefur hagnað sem grunneiningu, og tekur tillit til þarfa mannsins fyrir menningu og andlegt líf, og án þess að lægstu hvatir forðasöfnunar ráði stjórnvöldum og fjölmiðlum. Einnig þarf að hyggja að stöðu okkar í samfélagi þjóðanna. Sú staða er tryggust í sem nánustu samstarfi við nágranna okkar á Norðurlöndum. Ef það svo sýnir sig að íslenzka krónan þjónar ekki hlutverki sínu lengur má taka aftur upp það kerfi sem komið var á fót 1873, þegar Norðurlandaþjóðirnar lögðu niður ríkisdali og aðrar myntir og tóku upp krónur, sem voru bundnar sama gengi.

Blessuð síldin

2008-10-20T21:12:00.001Z

Telpa ein spurði um síld. Hún sagði: Ég er að skrifa ritgerð um síld og mig vantar að vita hverjir eru óvinir hennar? – Ég læt ekki undir höfuð leggjast að svara. Svar mitt er svona:

Blessuð síldin, sem syndir óravegu silfurhreistruð og fögur um hina dýpstu sjói, og syndir í hópum og torfum, og hver síldin horfir á aðra með opin augun af því að þeim vill hún aldrei loka, ekki einu sinni þegar hún deyr, og engin þeirra hefur nafn.
Óvinir hennar eru margir. Sjómaðurinn sem stendur á skipinu sínu og horfir í sjóinn og hugsar með sér hvað síldin sé góð og allt fólkið verði glatt þegar það fær síld að borða yfir veturinn því þá er hún bezt og kýrnar sem fá mjölið í tunnum og í fjósinu þannig að reykurinn stendur úr grönunum. Sömuleiðis ærin sem eru svo þreytt á vorin eftir að hafa átt lömbin, en á samt eftir að mjólka ofaní þau allt sumarið og fram í haust. En sjómaðurinn er ekki óvinur síldarinnar. Hann elskar hana og ber hag hennar fyrir sínu eigin glaða brjósti.
Ýsan sem horfir daufum augum yfir botninn og finnur svo vel fyrir öllum sjónum í gegnum svörtu röndina á síðunni. Hún étur egg og seiði síldarinnar, en þekkir hana ekki þegar hún verður stór. Þegar síldin og ýsan mætast horfir síldin á ýsuna, og veit að hún gaf henni líf, með því að éta hana ekki í æsku. Þessvegna hatar síldin ýsuna. – Ýsan virðir ekki síldina viðlits.
Marglyttan syndir slímug um sjóinn og deyðir ótal af litlum seiðum, sem ennþá vita jafn lítið um sjóinn og marglyttan sjálf. Hún veit ekki einusinni að hún er til, þar sem hún fálmar með eitraðan faðm sinn. Og hver getur því láð henni, að hún drepi lítil síli, svosem í ógáti?
Allir fuglarnir í fuglabjörgunum; lundi, álka, langvía, rauðfætta teistan, geirfugl, fýll og rita, og drottning sjófuglanna – súlan – éta ókjör af síld. Eftir því sem hún kemur nær hafborðinu, þar sem er bjartara og hlýrra, eru fuglarnir nær því að veiða hana í sín beittu nef. Þeir hremma hana og halda, og sporðrenna svo við tækifæri í einum teyg. Þegar fuglinn flýgur af bjarginu og yfir sjóinn, finnur hann brátt stað, þar sem krökkt er af síld undir niðri. Hann þarf ekki nema að rétt seilast undir þunna skel sjávarborðsins, og þar bíða hans síldir í þúsundatali. En það er dimmur heimur, og fuglinum óþekktur, nema sem uppspretta silfraðra gnægta. Einsog gráðugur og sjálfumglaður pelíkani belgir hann sig út af síld, og hugsar ekki meir um það. Svona eru fuglar syndlausar skepnur. Síldin hinsvegar sér aldrei fuglinn, bara veit ekki hvaðan á sig stendur veðrið fyrren hann hefur náð henni.
Í hafinu búa margir hraðsyndir fiskar. Það eru blóðrík og straumlöguð makríli og túnfiskar, bröndóttir svo að bráðfiskarnir eigi verr með að sjá þá. Það eru líka kaldhjarta fiskar með þvag í vefjunum; hákarlinn og hámerin. Þeir stinga sér í síldartorfurnar og háma í sig því sem þeir ná. Stundum nær síldin að víkja sér frá, því að torfan veit öll hvar veiðifiskurinn kemur að henni. Hinir hraðsyndu fiskar haga sér að öllu leyti einsog naut, sem ólmast og stangar heysæti og þeytir því í loft; þeir synda í allskyns krókum og sveigja sporðinn gegnum vöðuna. Þessum leik hafa þeir gaman af – og síldin víkur sér fimlega frá.
Selurinn býr við sjóinn. Líka hann sækir í síldarvöðurnar. Öll torfan veit af honum, en hann veit líka af henni í gegnum sitt ofurnæma hvoftaskegg. Þegar hann svo kemur úr kafinu rís ekki nema hausinn úr sjónum. Þá hefur selurinn mannsaugu. Er hægt að áfellast sel með mannsaugu?
Frændi selsins, hin skjótti háhyrningur, étur síld. Vopnaður fjöldamörgum tönnum siglir hann gegnum höfin blá, þartil hann finnur göngukorn af síld. Í grimmd sinni smalar hann henni saman með því að synda hring eftir hring kringum torfuna, þrengra og þrengra, æ krappara. Þá slær hann öflugum sporðinum í safnið og rotar síldina til dauðs. Háhyrningurinn er þó varla óvinur síldarinnar. Það eru bara djúplæg svengd og þorsti háhyrningsins sem birtast í þessu grimmdarlíki.
Og síldin gengur endalaust um sjóinn, allt eftir því hvar henni líkar best.

Óvinur síldarinnar er ég.
Þegar ég keyri á fjöruna með risastór gúmídekk undir bílnum er ég óvinur síldarinnar. Þegar ég stend uppi á hólnum og yggli mig út í sjóinn og veðrið, er ég óvinur síldarinnar. Þegar ég ríð ofan eftir garði svo snarpt að allar kindurnar hrökkva í burtu. Þegar ég kyndi svo hratt að ég ég sé ekki hvert ég er að fara fyrir gufu og þegar snjórinn fyllir vitin í æðisfenginni drífu, svo að ég strýk af andlitinu með berum lófanum. Þegar ég sit á ferð og finnst ég svo þungur að ég snerti ekki stýrið nema með þumlunum. Þegar droparnir hrynja neðan af þakskegginu einsog af augabrúnum mínum, og ég stend og horfi eftir endilangri götunni.
Ég – er óvinur síldarinnar.

Upprifjun

2008-10-20T14:00:00.005Z

Neðangreint er sannarlega grátbrosleg upptalning og virkar núna í raun sem hvatning til að kjósa þá, sem reynt er að rægja í myndbandinu. Það var birt 1. maí 2007.

Ennfremur, einn upplýsandi raunveruleikaflótti:

Ljós í myrkrinu

2008-10-17T11:34:00.002Z

Nú fyrir skemmstu var endurtendruð friðarsúla Yokoar Onoar. Sjái maður hana lýsa þráðbeint upp í himinhvolfið fer ekki hjá því að hugrenningartengsl myndist við aðra ljósasúlu, ljósasúlu sem einungis er tendruð í neyð. Það er ljósasúla sú, er boðar Batman, leðurblökumanninn, til hjálpar íbúum Goþamborgar. En nú ríkir neyð á Íslandi. Gjaldeyrir okkar er verðlítið grey, & samhent lið ábyrgðalausra skemmdarvarga úr röðum stjórnmála- & fjárglæframanna keppist við að ljúga því að okkur að best sé að standa saman & firra alla prókúruhafa ábyrgð.

En ljósasúla Yokoar boðar ekki Batman á vettvang. Þótt það væri ekki slæmur kostur, því Bruce Wayne er auðmaður sjálfur & þekkir því til athafna slíkra, & ætti því að vera hægur leikur honum að lúskra á þeim.

Boðskapur Johns Lennons, þess sem friðarsúlan kallar til, var hinsvegar sá, að eignir & annar vermir af skammgóða taginu væru þunnur þrettándi. Þeim, sem nú sligast undir neyzlulánum í erlendri mynt geta huggað sig við það, að þeirra trú hefur tapað gildi sínu, þeirra von um skjótfenginn sívaxandi gróða hefur gufað upp & þeirra byrði er ekki meiri en svo, að þurfa að standa skil á reikningum sínum, & þeirra sem þeim sögðu að ekki væri nokkur áhætta í því fólgin, að þiggja fé á erlendu láni, endurfjármagna íbúðalánið og kaupa eiturspúandi auðvaldsjeppa fyrir afganginn.

Þeim sem ekki tóku þátt í kauphlaupinu er huggun í því, að þeirra byrði er ekki meiri en svo, að þurfa að greiða reikninga þeirra, sem ábyrgð bera á reikningnum. Þeirra trú er hin sama sem fyrr.

En mikið væri það nú gott, ef John Lennon myndi anza kalli kastarans í Viðey, & kæmi skuldurum þessa lanz til bjargar á næsta gjalddaga.

Ísland og Holland

2008-10-15T19:21:00.001Z

Neðangreint kvæði hefur verið birt áður hér á þessum vef, en ég tel fulla ástæðu til að kasta því fram á nýjan leik, enda á það betur við nú en oft áður.

Ísland og Holland e. Gunnar Pálsson (1714-1791).

Ef menn vildu Ísland
eins með fara og Holland,
held ég varla Holland
hálfu betra en Ísland.
Auðugt nóg er Ísland
af ýmsu, er vantar Holland.
Eða hví vill Holland
hjálpa sér við Ísland?

(Hér prentað eftir: Sigurður Nordal: Íslenzk lestrarbók. 4. prentun. Reykjavík, 1947. Bls. 13.)

Eftir neyðarkreppueinkavæðingu

2008-10-13T00:27:00.001Z

Um umræðu og ástand

2008-10-08T20:30:00.004Z

Úr Bréfi til Maríu eftir Einar Má Jónsson, bls. 50-52 (Ormstunga, 2007):

„Í lokin […] kom fréttamaðurinn aftur á skjáinn og sagði alvarlegur í bragði: „Leiðinlegt atvik gerðist þegar skrúðgangan var að leggja af stað. Óknyttakrakki veittist að Keisaranum með svívirðingum og aðdróttunum og æpti jafnvel upp, að hann væri ekki í neinu. Tryggum þegnum Keisarans sem voru nærstaddir blöskraði þessi ósvinna og þeim tókst að stöðva fúkyrðaflauminn. Þetta illa uppalda barn hefur nú verið fengið í hendur færustu uppeldissálfræðingum sem völ er á, og búast má við því að rannsókn verði gerð í máli foreldra sem svo mjög hafa brugðist skyldum sínum. En til að fá betri skýringu á þessu höfum við fengið hingað einn af okkar færustu hagfræðingum.“
Hann gaf síðan orðið manni sem sat við hliðina á honum.
„Það er óþarfi að gera mikið úr þessu“, sagði hagfræðingurinn alvarlegur í bragði. „Enginn getur tekið minnsta mark á orðbragði eins og því sem barnið hafði í frammi, það er svo augljós fjarstæða. Veit þessi krakki nákvæmlega hver eru rétt hlutföll af polyester og geitarull í híalíni? kann hann skil á þeim nýju og fullkomnu tölvum sem nú eru settar í vefstóla? Þekkir hann lögmál ljósfræðinnar, og skilur hann hvað felst í því frumspekilega hugtaki að vera „sýnilegur“? Hefur hann einhverja þekkingu á skipulagi textílframleiðslunnar í Tannú-Túva? Hefur hann kynnt sér þær samsteypur, fjármálafyrirtæki og grúppur sem ráða nú vefnaðarverslun í heiminum? Hefur hann yfirleitt heyrt getið um þá tækni sem gerir nú kleift að senda textíl með tölvupósti? Hefur hann nokkra minnstu nasasjón af sniðum og útskurðum og niðurskurðum í nútímafatahönnun? Nei, ekkert af þessu veit krakkinn, hann kann hvorki efnafræði, né tölvuvísindi, né heldur hagfræði. Því er ljóst að hann getur ekki sagt neitt af nokkru viti um nýju fötin Keisarans. Þeir sem hafa svo litla þekkingu, á hvaða aldri sem þeir eru, ættu að sýna sóma sinn í að borða karamellur og þegja.“
[…]
En um þetta er meira að segja, meira en þú kannske býst við. Keisarinn var þarna íklæddur sínum nýju fötum. En hann var líka íklæddur öðru, hann var íklæddur hagfræðinni, sem hann hefur nú lesið niður í kjölinn, hann var íklæddur stjórnunarfræðunum, efnahagsáætlununum, efnahagsum-bótunum, öllu þessu, sem eru hin sönnu nýju föt.“
Gat nokkur maður haft nokkrar minnstu efasemdir eftir þessi snjöllu orð hagfræðingsins? Það hefur ekki enn komið í ljós.“

Úr stefnuræðu forsætisráðherra á Alþingi 2008:

„Allir vissu að góðærið myndi ekki vara endalaust en enginn sá fyrir þann storm sem skall á sl. vetur og fer nú um efnahagskerfi heimsins með mikilli eyðileggingu.“

Sonnetta

2008-09-23T23:08:00.003Z

Tvíræðir höfundar trítla á skáldaslóðum
tileinkandi portfrúm vísur sínar.
Leirburðinn þeirra lofa allir rýnar
því listin dó, við hana fótum tróðum.

Sérðu hvar hún liggur, syrgð af fáum;
sælir eru þeir sem henni bráðast gleyma.
„Þar sú fórst sem aldrei finnst um heima
og fyrri hæðum aldrei gera náum.“

En víst má reyna að vekja hana af svefni
og vekja þjóð til mennta og af sút.
Því hvað er líf sem lifað er án róta?

Fornra skálda ennþá nöfnin nefni,
en nýgræðinga man ei dægrið út.
Þröstur minn góður, stefnt getum til bóta.

Myndir úr vísindaferð

2008-09-17T00:56:00.016Z

Það benti mér maður á að það gæti orðið gaman að birta nokkrar myndir úr námskeiðsdvölinni í Karasí. Auk þess kallaði hann ferðina vísindaferð, sem mér finnst skemmtilega komizt að orði.

Myndirnar eru frá hinum og þessum. Það þurfti að velja þær gaumgæfilega; sneiða hjá öllum myndum af ölvuðu fólki, stelpum í sundbolum og þeim sem á annan hátt kynnu að gefa upp neikvæða, ýkta eða ranga mynd af mannlífinu.

Það má vera, að það hafi ekki tekizt fullkomlega. En látum það samt vera.

---

Gúsév, Červočkov, Kostylév.

Á heimleið eftir sýnikennslu á TDT-40 beltatraktor. Takið eftir gleraugunum á Gúsévi; þau skar hann út úr tómri bjórflösku þá um morguninn.

Vanín, Borovoj, Zadorín, Zacharov, Alexander Rosljakov, Michalič, glittir í Kičakov, Gúsév, Kobilín, Romanov.

Frá vígsluathöfn varðeldstæðisins, sem seinna fékk nafnið And-stúdentaráð. Það fylgir sögunni að þegar fáninn var svo dreginn upp, þá hafi allir sungið þjóðsönginn.

Kobilín, Rosljakov.

Lerkitré mælt. Mælistikan náði ekki utan um stofninn.

Michalič, Tretjakov, Zacharov.

Súpa að kvöldi til. Í bakgrunni er blái svefnskálinn (karldyr). Hægra megin liggur eldiviðurinn.

Tsvetkov, kennari; Ovsjannikova, Kostilév, Vanín, Spíridonov, Smírnova, Zadorín.

Í skógmælingum. Þetta voru heitir dagar, en bitmýið ásækið.

Um það, hvað er ljóð, og hvað ekki

2008-07-13T18:33:00.013Z

Hvernig er hægt að komast að og útskýra eðli ljóða, eða einsog sumir vilja hafa við, ljóðsins?
Það væri hægt að skoða uppruna ljóða hjá mannkyni til þess að útskýra eðli þeirra. Það væri líka hægt að skoða áhrif þeirra á fólk þegar það les þau. Eða draga mörk þess hvað telst ljóð. Og í þessum pistli hyggst ég einmitt leitast við að reifa skilgreiningar, skoða gagnsemi þeirra, og einsog berja í nokkra tunnubotna.

Hvað er ljóð?
Eða er spurningin: Skiptir máli, og þá hvaða, hvað ljóð er? – kannski mikilvægari?
Í íslenzkri orðabók er sagt að ljóð sé „ljóðrænn texti þar sem hrynjandi og myndmáli er meðal annars beitt markvisst, stuðlar eru áberandi og rím er oft notað, er annaðhvort háttbundinn, þar sem skipan þessara og fleiri atriða fer eftir föstum reglum, eða frjáls, án slíkra reglna […].”
Hér má draga saman, að eina atriðið í skilgreiningunni á ljóði samkvæmt orðabókinni, sem ekki er bundið skilyrðinu getur verið, er þessi: ljóðrænn texti. En er þá ljóðrænn texti, þar sem hrynjandi og myndmáli er beitt, ljóð? Nei, það held ég að sé nokkuð langt seilzt.

Einn af tónlistarmógúlum Sunnlendinga, Stefán Þorleifsson, sagði eitt sinn frá því þegar hann var á fyrirlestri í Árósaháskóla. Prófessor í tónlistarfræði lék hljóðskrá af allskyns tölvuunnum hljóðum; pískur, píp og annað í þeim dúr. Stefán spurði þá hvort þetta væri virkilega tónlist; þessi hljóð gæfu honum ekki neitt og höfðuðu ekki hið minnsta til hans. Prófessorinn svaraði á þá leið, að allt það sem sett væri í ákveðinn ramma, og þannig kallað tónlist, væri tónlist.
Er hægt að nota svipaða meðferð við hugtakið ljóð? – Nei, vegna þess að tónlist og ljóð eru ekki á sama stigi. Ljóð eru deild bókmennta, og geta því skarast við aðrar deildir, tónlist er hinsvegar ekki deild í neinu, heldur einsog bókmenntirnar sjálfar, yfirdeild. Þar fyrir utan er ótækt að gera ráð fyrir að hugtakið ljóð hafi eins innri byggingu og hugtakið tónlist.

Nú er það svo, að oft er erfitt að skilgreina hugtök og hluti. Skilgreiningar byggjast á séreinkennum; við teljum upp einkennin sem eitthvað þarf að hafa til þess að geta talizt einhver viss hlutur eða hugtak. Þannig getum við notazt við ókunn hugtök – þreifað okkur áfram. Það er samt mín skoðun, að sá sem notast við hugtak og skynjar hvar það á við og hvar ekki, búi yfir betri skilningi á því en sá sem tekur mið af skilgreiningu. Þar fyrir utan geta hugtök haft mismunandi merkingarsvið (semantískt svið) fyrir hverjum notanda. Þess vegna hlýtur svarið við spurningunni hvað ljóð sé, að vera einstaklingsbundið. Er það kannski þess vegna sem orðabókin varðar skilgreiningu sína á ljóði eða–fyrirvörum og loðnu orðalagi?
Hafi maður tileinkað sér hugtakið ljóð og noti það samkvæmt beztu samvizku, er líklega óhætt fyrir hann að ganga á röðina og segja: Þetta er ljóð, þetta er ekki ljóð. Þessvegna er bezt að hengja sig ekki um of í skilgreiningar, og allra síst að draga erlenda orðræðu inn í málið.

Sem dæmi um vel heppnað óhefðbundið ljóð hefur oft verið nefnt ljóðið Sorg eftir Jóhann Sigurjónsson. Menn hafa sagt sem svo: „Hvað finnst ykkur, talsmönnum stuðla og ríms, um þetta ha? Er þetta kannski ekki ljóð?” Tja, í Sorg má vel finna stuðla, og þeir eru hreint ekki ómarkvisst notaðir. Hið sama má segja um Dymbilvöku Hannesar Sigfússonar og Tímann og vatnið eftir Stein Steinar. Annað á kannski við um ljóð Jóns úr Vör í ljóðabókinni Þorpinu. Enda er ekki nema von að gagnrýnandinn spyrji:

Enginn slítur þau bönd,
--------sem hann er bundinn heimahögum sínum. Móðir
--------þín fylgir þér á götu, er þú leggur af stað út í
--------heiminn, en þorpið fer með þér alla leið.
---------------------------------[Úr Ég er svona stór eftir Jón úr Vör]

Mörg fleiri dæmi mætti tilfæra, sem sýna að hugsun býr að baki „kvæðanna”, og frásögnin víða meitluð og nákvæm. En hvers vegna vill höf[undur] kalla þetta l j ó ð, fremur en sögur, brot, þætti eða eitthvað þess háttar?
Er hér ekki verið að hafa hausavíxl á hugtökunum, að ástæðulausu?

(Úr ritdómi Rósbergs G. Snædal um ljóðabók Jóns úr Vör, Þorpið. Í tímaritinu Stíganda, 1946.)

Hér má einnig nefna til sögunnar nýlundu á borð við svokölluð fundin ljóð, ljóð samin af tölvum, orðarugl uppúr blaðafréttum, gatnakortaljóð og þessháttar. (Jón Örn Arnarson hefur kynnt mig fyrir þessu öllu. Kann ég honum þökk fyrir. PS) Þarf að búa til nýja listgrein undir hvert nýtt fyrirbæri, ef það rúmast ekki innan þeirra eldri? Og hvað má segja um þessi listform – ljóð eða ekki? Það held ég að skáldin verði að gera upp við sig sjálf. Og þau hafa fullan rétt til þess.

Þegar ég var lítill polli í grunnskóla var bekknum lagt fyrir að semja ljóð í tíma. Við möluðum einhverja steypu, en einhvernveginn finnst mér einsog við höfum öll haft nokkurn skilning á því, hvað væri ljóð. En við skulum ekki reyna að útskýra þann skilning sem börn leggja í hitt og þetta, til þess að líkjast ekki um of þeim sem í drýldni sinni telja sig þess umkomna að skilja og útskýra hugmyndir barna. – Alltént taka kröfurnar síðan breytingum með aldrinum og hver og einn þroskar sitt bragðskyn.

Hér hafa verið týndar til tvær tilraunir til skilgreiningar á ljóði, og bent á annmarka þeirra. Einnig voru hér færð til nokkur dæmi og tvær litlar sögur til þess að varpa betra ljósi á vangavelturnar. Þannig finnst mér allt búið undir lokaniðurstöðuna, sem er þessi: Skilgreining á því hvað sé ljóð og hvað ekki, á varla rétt á sér í vitrænni umræðu. Enda hafa skáldin sjálf ein rétt til þess að ákveða fyrir sig sjálf hvort þeirra verk séu ljóð eða ekki.

Þar sem gaukurinn gerir sér hreiður

2008-07-06T19:30:00.006Z

Fátt er talið betra ungum skógræktarnemum en að dveljast í nokkurn tíma úti í sjálfum skóginum. Enda lætur Ríkistækniháskólinn í Arkangelsk slíkt ekki undir höfuð leggjast. Í sextíu ár hefur hann sent stúdenta sína á námskeið djúpt inn í skóginn, rúmlega 200 km suður af Arkangelsk, í tveggja tíma gang frá þorpinu Émtsu.

Um Émtsu er það annars sagt, að þar hafi annar hver maður setið inni. Á að gizka 10 km norður af Karasí, en svo heitir staðurinn, er svo hinn frægi Plesetsk-geimflaugaskotpallur. Sé gengið um skóginn má rekast á gervihnattarafhlöður og aðra varahluti. Ef haldið er enn lengra mæta manni gaddavír og niðurgrafnar birgðir af dósamat, ef til stríðs skyldi koma.
Í litlu rjóðri við tært og snoturt stöðuvatn standa svo sjálfir Karasjar; nokkur timburhús með reykháfum. Allt í kring er skógurinn gríðarhár, á milli húsanna standa eðalfurur, sem í sumarhitunum fá á sig gullinn blæ.

Símalína liggur frá Émtsu í Karasí. Þó efast ég um að hún virki. Yfir árið er aðeins einn vélavörður búsettur á staðnum, það er kona, en með henni er fyrrverandi vörður, rúmlega fertugur maður. Þetta par er hið merkilegasta, og finnst mér þau hafa sett mikinn svip á veru okkar þarna. Maðurinn er aldrei kallaður nema föðurnafni sínu; Michalič. Sólbrunninn og brennivínsútlítandi drykkjumaður að staðaldri, með rytjulegt hár og stingandi augu sem sljóvgast strax eftir fimmta glas. Fiskari og veiðimaður, sem á það til að skjóta á óvarfærinn hátt úr veiðibyssu sinni. Klæddur í upplitaða, fóðraða kápu, tekur ævinlega vel í allar spurningar okkar stúdentanna og er fús að lána hluti sem okkur vanhagar um. Þegar hann talar, er það kækur hans að gera stundum djöflatákn með hendinni. Hann hefur að eigin sögn setið fimm sinnum inni, og er því með fimm húðflúr. Michalič skarst aldrei undan því að drekka vatnsþynntan spíra með stúdentunum; sagði þá oft góðar veiðisögur. Hann er berklaveikur, þó ekki alvarlega, og því héldum við matar- og drykkjarílátum okkar aðskildum.
Kona Michaličar og staðarvörður, Lénka, er kona með lint og spíralegt augnaráð, illa á sig komin og á sjálfsagt ekki langt eftir, enda fer áfengissýki mun verr með kvenfólk en karla. Hún er 29 ára og kom það okkur öllum dapurlega á óvart að hún væri svo ung.

Við komum heim úr skóginum um daginn. Fjörutíu dagar og fjörutíu nætur urðu að tuttugu; vegna úreltrar aðstöðu og lítils viðhalds var ákveðið að stytta vistina.
Þó svo að lítið væri við að vera, þá bar margt við í Karasí á þessum tuttugu dögum, enda vorum við rúmlega fimmtíu manns þegar fæst var. Fyrstu nóttina var einum okkar, sem var að tala í síma, ráfað eftir göngustíg sem leiddi hann út í skóg. Þegar hann hugðist snúa aftur fann hann ekki stíginn til baka. Honum varð það úr að hringja neyðarlínuna, sem sagði honum að klifra upp í lerkitré og láta renna af sér. Undir morgunn fór hann svo af stað og fann höggrein.* Eftir höggreinanetinu fann hann svo Karasí-stöðina, og kom beint í morgunverð klukkan hálf níu.
Almennt má nú segja að menn hafi gert mest af sér í ölæði. Það var og mikið drukkið. Fyrrum herbergisnautur minn drakk ekki í tvo daga allt í allt. Þá var hann líka þunnur. Hina átján dagana drakk hann við ýmis tækifæri, með ýmsu fólki, og ýmsa drykki. Aðallega þó þynntan spíra.
Annar stúdent vel í glasi ákvað eina nóttina að fá sér sundsprett í vatninu. Hann lagði frá sér föt og skó og stakk sér; og synti útfyrir þvottasvæðið og framhjá varðarbústaðnum og vélageymslunni og allt að baðaðstöðu nemenda. Þetta mun vera um 400 metra leið sé hún gengin rösklega. Að sundinu loknu hafði hann ekki krafta í sér til að ná í fötin, heldur fór beint að sofa.
Um morguninn voru menn að bursta í sér tennurnar á bryggjunni, og varð bilt við að sjá fötin samanbrotin á bakkanum, og datt vitanlega í hug að hann hefði drukknað. Það eru jú í vatninu víða vofeiflega kaldar lindir.

En ekki var allt bara kárínur og drykkja. Eitt kvöldið fyrir frídag fórum við fimm saman gangandi að ánni Émtsu, í hálfs annars tíma göngufjarlægð í suðvestur af Karösjum. Við lögðum af stað með kvöldinu, og gengum eftir höggreinunum. Skógurinn á leiðinni var mestmegnis blandskógur af furu, greni og björkum; hæst voru furutrén. Inni á milli trónuðu þó enn hærri lerkitré, líklega eldri en 250 ára. Stofnarnir svartir, langir og beinir, þartil efst að krónan tekur að hlykkja sig upp í ljósið. Á slík lerkitré vantar hinn breiða og reglulega faðm greinanna sem einsog taka á móti hinu elskaða sólarljósi – þau gömlu hafa óreglulegan og gisinn brúsk af birtusæknu limi sem kvíslast út í loftið. Undir skóginum óx fölt aðalbláberjalyng og dökkleitir einirunnar sem ná manni í mitti. Hærra teygðu sig reynitré, sem hafa það hlutverk að reka á undan sér hæðarvöxt hinna skógartrjánna.
Við komum loks að þar sem landið tekur að lækka í smáum dölum við ána. Þó sáum við hvorki ána né heyrðum í henni. Stór rjóður voru fyrir ofan lægðirnar, en stígurinn leiddi okkur beint í þann mesta vindfelli sem ég hef séð. Stór tré lágu hvert ofan á öðru. Sum höfðu brotnað um miðjan stofn, önnur höfðu lagst með ræturnar upp, svo að jörðin opnaðist undir þeim. Bolirnir voru ótrúlega sverir, og kuðluðu á milli sín greinar og smærri tré. Við komumst að endingu í gegnum vindfellinn, og á leiðinni rákumst við á moðvolgan bjarnarskít.
Komnir að ánni varð okkur ljós fegurð hennar. Flúðalaus en ekki lygn, með hólmum og grösugum bökkum. Á eyrum og hólmum óx hófsóley, á bakkanum stóð alblómstrandi heggur, í skógareyðunum óð allt í reyrgresi. Rúmlega tuttugu faðma breið áin tók á sig hlykk nokkru fyrir neðan okkur, upp af honum risu skógi vaxnir ásar. Yfir öllu saman flugu hettumávar.
Sólin tók að síga og við gerðum okkur veiðistangir af mjóvöxnum björkum, festum á þær girni með krók, agni og sökku. Yfir blánóttina renndum við fyrir harra; það er fiskur skildur silungi, sem lifir í straumám allt árið, og fer aldrei út í sjó.
Nóttin var lygn og mild. Nema einu sinni; þá sigldi vélbátur niður ána, og við hlupum í skjól, enda gat þetta verið veiðieftirlitsmaður. Émtsu-á er jú banná á þessum slóðum, sérstaklega á þessum tíma þegar harrinn hrygnir.
En fiskurinn lét ekki á sér kræla, og við kveiktum lítin eld okkur til hita. Með molakaffi, harðnað brauð og vatnsblandaðan spíra, sitjandi í háu grasi við áarnið. Skemmtisögur fljóta og augun leita í logana. Uns líða tók að sólarupprás, og okkur var orðið nokkuð kalt.
Ferðin til baka var tíðindalítil, nema ef geta má þess að okkur mættu leðurblökur, litlar og örsnöggar á flugi sínu eftir náttfiðrildum.

Við komum til baka um hálf fjögur leytið. Þá sat enn riðeygður hópur á bekkjunum við varðeldinn.

* Högg|rein er þýðing mín á fyrirbærinu lesoseka, en það er kerfi nokkurra metra breiðra (og oft bílfærra) höggvinna rása, sem liggja stranglega í norður-suður og austur-vestur. Á milli þeirra eru alltaf 2 og 4 km, nema sumstaðar eru þeir 1 og 2. Á milli höggreina eru svo kvartalar, á kvartalamótum eru sérstakir stöplar, sem á er skrifað númer aðliggjandi kvartala. Þetta auðveldar alla skógnýtingu og ferðalög, og getur bjargað fólki sem hefur villzt. Höggreinakerfi þessu er, held ég, haldið við í því sem næst öllum skógum í fyrrum Sovétríkjunum.

Um lífseig tímarit, menningu og markað

2008-06-08T19:03:00.002Z

Eins og þeir sem mig þekkja vita, þá er tímaritaúgáfa mér afar hugleikin. Það tímarit sem ég á, meðal annarra, hlutdeild í, Árnesingur, kom í níunda skipti út fyrir skemmstu, hið þriðja sem er að meira eða minna leyti kámað mínum fingraförum. Þetta barn mitt hef ég enn ekki litið augum, vegna veru minnar í Danmörku; það styttist þó óðum í heimkomu svo brátt sé ég ungann.

Á stafrænni rás í gagnavarpinu stend ég svo að vefritinu Lesnum ásamt tveimur öðrum (sjá liðinn „Um okkur“ hér til hliðar) sem öllum ætti að vera ljóst sem þetta lesa, enda textinn þar birtur. Nýlega fékk rásin útlitslega yfirhalningu; letrið í titlinum er fraktúr (oft ranglega nefnt gotneskt letur) líkt og notað var í prenti um alla Evrópu frá árdögum þess snemma á 16. öld fram til þess að letrið var bannað þann 3. janúar 1941 í Þýzkalandi Nazismans á grundvelli þess að þetta þóttu „Schwabacher-Judenletter“. Aðrar þjóðir höfðu þá nokkru fyrr lagt það af og tekið upp hina auðlesnari latnesku skrift. Depilhögg fylgir titlinum vegna þess að við höfum hvorki lokið máli okkar né lestri. Umhverfis titilinn er flúr fengið að láni frá forsíðu Skírnis eins og hún var uppúr 1870 og undir titlinum er þverstrik fengið að láni af forsíðu Fjölnis fá því um 1840. Tengslin eru augljós á milli titils Lesinna og titils Skírnis og Fjölnis; við kjósum að kinka kolli til þeirra á þennan hátt.

Stundum hef ég leitt hugann að því, hvað það er sem tryggir tímaritum farsælan og langan lífaldur. Er eitthvert „leyndarmál“ eða lykill að velgengni? Rétt er að árétta að hér er átt við fræði- og menningartímarit en ekki sk. „lífstílsrit“.

Það tímarit sem á sér lengsta samfellda útgáfusögu á Norðurlöndunum er Skírnir, tímarit Hins íslenzka bókmenntafélags; nú fyrir skemmstu kom út vorhefti 182. árgangs. Hvað einkennir þetta rit? Illar tungur breytinganna breytinganna vegna gætu sagt íhaldssemi og álitið ritið fornleif hina mestu. En þegar betur er að gáð er ritið síungt. Þar birta fremstu fræðimenn þjóðarinnar rannsóknarniðurstöður sínar, þar er fjallað um nýjustu myndlist og yngstu skáld (jafnvel þannig að sumum þykir nóg um). En umgjörðin er konservatíf. Innan ramma hóglætisins (A5 brot og fáar myndir) rúmast hvaðeina sem ritstjórn þóknast að birta, að uppfyltum fræðilegum kröfum og sett fram af látleysi. Svo hefur það verið í 182 ár.

Þau skipti sem reynt hefur verið að gefa fræði- eða menningarrit út í ek. glansumbúðum hafa aldrei skilað tilætluðum árangri. Má sem dæmi nefna upppoppun Tímarits Máls og menningar nálægt aldamótunum síðastliðnum, þegar nafni þess var breytt í TMM og þykku lagi af glassúr var smurt á útgáfuna. Niðurstaðan var sú að tryggir áskrifendur hrökkluðust undan í flæmingi og unga fólkið var ekki impónerað. Því var snarlega snúið aftur til íhaldssamara forms og fyrra nafns, útgáfan gengur vel og áskrifendurnir eru á leið heim.

Annað dæmi um upppoppað tímarit er kvistur af grein Sögufélags, Ný saga. Saga, eldra tímarit Sögufélags, og arftaki Blöndu, hvort um sig stabíl og góð rit, þótti ekki í fullum takti við tíðarandann og þarfir yngri lesenda. Því var Ný saga gefin út með ofgnótt mynda, mörgum dálkum og í stóru broti. Eða eins og segir í formála ritstjórnar að fyrsta tölublaði Nýrrar sögu: „Miklar breytingar hafa einkennt fjölmiðlun hérlendis undanfarin ár. Sögufélag vill taka þátt í þeim breytingum, svara kröfum tímans og leggja sitt af mörkum til þess að íslensk sagnfræði nái athygli sem flestra. Þess vegna kemur Ný saga út.“ (Ritstjórn: „Til lesenda“. Ný saga 1 (1987) bls. 2).

En hverjar eru „kröfur tímans“? Ný saga gekk aldrei sem skyldi og dó drottni sínum eftir 14 ár, 2001. Má vera að ungæðisleg framsetning, eftir kröfum neytenda, þ.e. markaðarins, sé akkúrat ekki það sem almenningur vill? Getur verið að markaðsástæður séu ekki það sem stýrir menningar‘neyzlu’ fólks?

Hér má taka dæmi sem virðist, við fyrstu sýn, alls óskylt: Þegar alþjóðlegi símarisinn Vodafone gerði könnun meðal viðskiptavina sinna um hvers kyns farsíma þeir kysu sér, var niðurstaðan ekki að þeir vildu fleiri græjur í anda James Bonds, heldur síma einfaldan í virkni, sem hægt væri að hringja úr án mikilla erfiðleika. Þetta kom markaðsmógúlunum mikið á óvart.

Sú orðræða, ef ég leyfi mér að kalla þetta því nafni, sem einkennir upppoppun tímarita er orðræða markaðarins. Færa verði efnið í búning neytendum þóknanlegan, að mati upppopparanna, búning sem sé í takt við tímann. Þetta eru þær kenningar sem tízkumiðaðir markaðsfræðingar beita. Allt verður að vera hámóðins, annars er það dæmt út af markaðinum.

En hér stendur hundurinn í kúnni, eins og einhver sagði. Þeir sem fylgja áðurnefndum „kröfum tímans“ og eru ‘móðins’ (í dag) geta eðli málsins samkvæmt ekki staðizt tímans tönn, því móðurinn breytist og allar hans tiktúrur. Því ber menningartímaritaútgáfa að forðast kröfur markaðarins og leitast þess í stað við að bjóða vandað og frambærilegt efni í áreiðanlegum (jafnvel ‘klassískum’) búningi.
Þetta leiðir mig að stórgóðri grein sem ég las fyrir skemmstu í nýjasta hefti Skírnis eftir Pál Skúlason, fyrrum rektor, sem heitir „Menning og markaðshyggja“. (Skírnir 182 (2008) bls. 5-40).

Í grein sinni skoðar Páll áhrif markaðshyggju á menningu í mun víðara samhengi en hér er gert, en vítt skýrskotandi hugmyndir hans er hægt að færa yfir á afmarkað svið menningartímarita þrátt fyrir það. Páll segir: „Meginvilla markaðshyggjunnar er sú að halda að svið efnahagsins nái í reynd yfir svið menningar og stjórnmála, að það sé hægt að smætta lögmál menningar og stjórnmála niður í lögmál framleiðslu, viðskipta og rekstrar sem gilda um efnahagsmál. Þar með er gerð tilraun til að ofureinfalda lögmál hinnar flóknu veraldar sem við lifum í og um leið er dregin upp alröng mynd af sjálfum okkur. [...] Villa markaðshyggjunnar, eins og ég hef gert grein fyrir henni hér að framan sem ákveðinni hugmyndafræði, er að mikla upp efnahagssviðið og telja okkur trú um að rökvísi þess eigi við alls staðar í mannlífinu, einnig í stjórnmálum og menningu.“ (Bls. 32).

Sú villa sem Páll greinir frá er sama villa og fær ritstjóra til að ætla að glansandi síður og stórt brot laði áskrifendur að tímaritum. Sannleikurinn er hins vegar sá að markaðshyggjan hefur aldrei átt við á markaði menningartímarita, og mun aldrei eiga við. Þar ráða hvatir sem MBA-gráðum er fyrirmunað að skilja.

Vaxandi áhrifa markaðshyggjunnar hefur einnig gætt í háskólum, þeim til lítils gagns. Páll greinir frá árekstrum menningar og markaðshyggju í skólastarfi í grein sinni (bls. 12-13) á prýðilegan hátt. Hann segir m.a. þetta: „Að útbúa námsefni fyrir nemanda er ekki að selja honum það og að tileinka sér námsefnið er ekki að kaupa það. Að láta umræðu og ákvarðanir í menntamálum ráðast af því að hér sé um viðskipti og rekstrarmál að ræða er gagnrýnivert vegna þess að með því er horft framhjá því sem er í húfi í skólastarfi, menntuninni sjálfri, þeim hugsunarhætti og kunnáttu sem í henni felst.“ (Bls. 12). Við þetta vil ég því einu bæta að á Upplýsingaröld kom fram hugsunin um iðkun fræða fræðanna vegna. Nú á okkar öld upplýsinga (í fleirtölu) kemst vart annað að í umræðu um háskóla en „þarfir atvinnulífsins“ án þess að þær séu skilgreindar nákvæmlega. En allir sem að slíku hafa komið vita að þarfir atvinnulífsins eru þær að háskólarnir útskrifi sem fyrst sem flest fólk með misinnihaldsrýrar gráður svo það sói ekki tíma sínum í skóla og komi sér á vinnumarkaðinn. Enda eru tekjur ríkisháskóla bundar við fjölda þeirra sem útskrifast; hvaða skóli fellir nemanda á lokaritgerð við þær aðstæður? Þá hlýtur hver skynsamur maður að spyrja: Hvar eru þarfir fræðanna?

En þetta var útúrdúr, sem þjónaði þeim tilgangi að benda á, að hið sama á við um útgáfu menningartímarita. Ég geri orð Páls að mínum og segi: Að útbúa menningartímarit fyrir lesanda er ekki að selja honum það, og að tileinka sér efni þess er ekki að kaupa það. Þetta gera menn af annarri ástríðu en peningafýsn, ástríðu fróðleiksfýsnar.

Einn pistill um stjórnmálaástandið í Rússlandi

2008-06-05T22:07:00.006Z

- Jæja?
- Jæja og jæja.
- Iss, ég er nú orðinn leiður á þínum pólitísku bröndurum.

(Sovézk skrýtla)

Á síðasta misseri hafa farið fram tvennar kosningar hér í Rússlandi; í desember var kosið til þings, og í mars var kosinn nýr forseti. Fyrir rúmlega viku voru svo borgarstjórakosningar í Arkangelsk. Og þar eð Múrinn er hættur að koma út, þá langar mig að birta eina upplýsandi og gáfulega grein í anda Sverris Jakobssonar, skrifaða rétt einsog hann hefði alltaf búið í viðkomandi landi. Eða svona til mótvægis við bullið í öllum vesturbæjardagblöðunum.

Nógu kunnugur er ég líka pólitíkinni hér. Ég hef verið augliti til auglitis við marga ráðamenn; ég hef spilað í veizlu þar sem hélt skálarræðu Rušailo, fyrrverandi innanríkisráðherra; einn frambjóðenda til borgastjóra í kosningunum núna, A. Tútov, hefur sjúkranuddað á mér bakið, enda er hann baksjúkdómalæknir; ég hef tvisvar staðið í hópi með jólasveininum honum Artúri Čilingarovi, þingmanni og norðurpólsoflátungi*; auk þess eitt skipti gengið framhjá héraðsstjóranum Kíseljovi, sem var nýverið settur af fyrir ásókn í mútufé, en er nú þingmaður í efri deild.
Ég hef talað við fólk, lesið blöð og farið víða. Að vísu hef ég ekki komizt nær hinu mærða Kremlarvaldi en að hafa setið á MacDonalds rétt við Rauða torgið og drukkið brennivín. – Það er annars allt önnur saga.

En, kæru lesendur, hvað er í gangi?
Það er oft sagt á vesturlöndum að í Rússlandi sé veikt lýðræði. Sumt er það af Rússunum kallað skrök og skilningsleysi. En mitt álit er að lýðræði sé hér í amöbumynd. Flokkar fá ekki menn inn á þing nema ná 7% á landsvísu. Mörgum finnst það bæði mjög eðlilegt og nauðsynlegt að til sé „ráðandi flokkur” - svipaður og kommúnistaflokkurinn var. Enginn veit í raun hvaða stefnu stærsti flokkurinn (Sameinað Rússland) hefur. Jú, stefnan var birt fyrir síðustu kosningar, og heitir «Áætlun Pútíns». Flestir þingmenn eru líka í viðskiptum, og fóru kannski þessvegna inn á þing. Þá má einnig nefna þá miklu fjarlægð sem er á milli kjósenda og frambjóðenda.

Kosningar eru með furðulegasta móti. Enda kannski ekki við góðu að búast, þegar flestar kynslóðir kosningabærra manna eru aldar upp við eins flokks kerfi. Kona nokkur sagði frá því, þegar hún fór með mömmu sinni að kjósa, þá barn að aldri. Móðir hennar fékk kjörseðilinn í hendur, braut hann saman og gekk umsvifalaust að kjörkassanum og lét hann ofaní. Afhverju? spurði barnið. Jú – ef hún hefði farið inn í kjörklefann, hefðu menn haldið að hún væri að strika einhvern út. Það hefði ekki verið neitt gamanmál; leiðinda spurningar og erfiðleikar við að fá úthlutað ýmsu og fá gert sem hefði krafizt sérstakra leyfa og slíks, í þjóðfélagi þar sem vald kom að ofan og næstum allt fór fram í gegnum hið opinbera.
Þetta mun hafa verið á níunda áratugnum.
Sitthvað var rotið í Sovétríkjunum. Og margt af því hefur gengið aftur. Spilling og skrifræði ganga ljósum logum. Embættismannakerfið er líka nátengt stjórnmálunum. Margir embættismenn eru flokksbundnir - í sama flokknum. Verkalýðsfélögin eru máttlaus. Fólk sér þann einan hag af inngöngu í þau, að fá afslátt af sumarleyfisferðum og sumarbúðum fyrir börn. Af kjarasamningum hafa fáir heyrt.
Þar eð stjórnmálin eru einnig nátengd viðskiptalífinu, draga þau af því nokkurt dám. Enda einkennast hér bæði þessi svið af hörku og mannfyrirlitingu. Það eru til hverfi þar sem velflestir íbúarnir eru starfsmenn eins fyrirtækis. Það er auðvelt að segja sem svo, að verði ekki nægilega mörg atkvæði greidd vissum flokki í viðkomandi kjörsvæði, þá verði, tja – niðurskurður.**

Það er hefð fyrir því að skoða samfélagið og stjórnmálin útfrá þeim forseta sem sat við völd á hverjum tíma. Éltsíntíminn var tími upplausnar. Los var á flestu, bæði innan samfélagsins, í efnahagslífinu og aðskilnaðarhreyfingar tóku að brjótast um. Stjórnartíð Pútíns einkenndist af aukinni festu, talað er um að endurheimt hafi verið „landfræðilegt heildstæði”, þ.e. þegar gengið var á milli bols og höfuðs á skæruliðaflokkum í Téténíu. Miðstýring hefur aukist, og til hefur orðið svokallaður ríkiskapítalismi; ríkið á og rekur risafyrirtæki í alskyns atvinnugreinum, ýmist í samkeppni við einkafyrirtæki eða í einkeppni.***
Menn spurðu fyrst í stað, þegar nafn Medvédevs varð þekkt, hver þessi maður væri. Hann er kannski í raun rökrétt framhald af Pútín. Festu hefur verð komið á; nú er röðin komin að öðrum málum, á borð við húsnæðismál, valddreifingu og félagslegan jöfnuð.
Stefna Sameinaðs Rússlands hverfist um einn meðlims þess, um Pútín. Medvédev er hinsvegar óflokksbundinn.
Sem er kannski eðlilegt, enda enginn Framsóknarflokkur starfandi í Rússlandi.

*Hann var potturinn og pannan í hinu mikla ævintýri í vetur, er Rússar settu upp fána á botn Norður-Íshafsins.
**Þetta getur átt við hvaða stjórnmálaafl sem er, ekki endilega SR.
***Þetta eru til dæmis Gazprom, ýmis olíufélög, stálbræðslur og hergagnaframleiðsla.

Til baka

2008-05-19T13:44:00.003Z

Úr barnæsku minni á ég sælar minningar úr fjósinu í Sandvík með afa og ömmu.
Ég man eftir kúnni Randalín í gamlafjósi. Og líka eftir því, hvernig afi hreinsaði opinn flórinn með kústinum og skíturinn rann ofan í gatið á flórendanum. Úr nýjafjósi, sem var verið að byggja um það leyti sem ég var fjögurra ára, eru kannski fyrstu minningarnar frá því þegar mjólkurbíllinn kom, og ég fékk að standa uppi á hvolfdri fötu uppivið mjólkurtankinn, og horfði á hvernig stúturinn saug mjólkina uppúr honum. Stúturinn var með hvítu plasti í breiðum hring á endanum, og mér finnst einhver líkindi vera með því, hvernig hann saug upp mjólkina, og því hvernig kálfar drekka úr fötu – þeir stinga grönunum á kaf, og mjólkin freyðir í snöggu hárinu við ginið og munnvikin.

Svo man ég líka eftir því þegar mamma sagði mér að borða ekki snjóinn af hlaðinu. En það var miklu fyrr. Svo kenndi hún mér seinna að þekkja blómin úti í Engjum; nokkuð sem ég hef alltaf búið að.
---

Þessa dagana er snjór í Arkangelsk. Það var hérna nokkuð hlýtt í veðri um skeið – en á þriðjudaginn fór að kólna, og á fimmtudagskvöldið snjóaði fyrir alvöru. Sá snjór liggur enn.

Ég var núna í vor ofurlítið heima – það hef ekki verið, á þessum árstíma, síðan vorið 2004. Fuglarnir voru komnir. Lóurnar góluðu um allan Flóann og tjaldurinn hópaðist að stinga nefinu niður í túnin. Allir sýndust mér fuglarnir kátir og gáskafullir, einsog krakkar sem eru nýkomnir í útilegu. Það er áður en fer að gæta þreytu – hversu mörg síðsumur hef ég ekki séð mófuglana stygga, hrædda og eirðarlausa yfir lítt fleygum ungum sínum?
Vorstund við blaut tún undir endalausum skýjabökkum getur sætt mann við hvaða mollusumar sem örlögunum þóknast að leggja á herðar manni.

Það var annarskonar veður, þegar við Gunnar fengum okkur sæti á grasinu í einum af hallargörðum Kaupmannahafnar, nú í apríllok. Laufið á trjánum var nýútsprungið, við hallarsíkin stóðu framandi tré alblómguð. Dönsku stelpurnar drápu tímann lausar við allar yfirhafnir, með sólgleraugu og reyktu. Daginn eftir var ég svo kominn til Pétursborgar. Þar var veðrið eins, nema heldur þyngra og heitara. Sólin skein, og mig langaði til að stökkva út á engin milli bjórverksmiðjanna og vökva runnana.
Þegar flugvélin svo var að lækka flugið til innlendingar við Arkangelsk, flaug hún í hálfhring yfir nálæga borg – Séverodvínsk. Þar sem ég sat við gluggann undraðist ég fegurð skóganna og litlu bæjanna, og kom á óvart hreinleiki borgarinnar úr lofti. Enda eru þar baðstrandir og vel rekin skipasmíðastöð. Sem vélin sveigði í átt að flugvellinum, þannig að sjá mátti yfir allan nyrðri hlutann af hinni grænu og sundurteygðu Arkangelsk, bar mest á fjólubláum skugga, sem lagði yfir heilu hverfin. Það var alltsaman reykur úr kolakyndiverinu.
Og þá var ég nú kominn í mína - heimaborg. Sandur á götunum, vörubílar sem ganga fyrir 68-oktana bensíni. Flugvöllurinn vaxinn skítugri sinu á milli steypubitanna, gamall bárujárnskofi að hruni kominn á flugbrautareyju. Í lofti var brunalykt. Sem tónaði síðan út í kunnuglegan ilm af heyskap á þurru og hlýju hásumarkvöldi.

Á heimavistina kom ég og tók eftir því, að í tyggjóklessuna þar sem einn hnappinn í lyftunni vantar, hafði einhver hafði stungið fífli.

Rós á heiði

2008-05-09T15:41:00.007Z

Mér leiddist í dag svo ég ákvað að þýða ljóðið Heidenröslein e. Jóhann. Í tilefni fjörugra umræðna um ljóðlist hér á Lesnum þókti mér ekki úr vegi að birta afraksturinn. Njótið vel.

Sá einn rósu stauli standa,
stóð á víðri heiði.
Morgunjómfrú æskuanda,
æstur rann, að sjá, á skeiði,
auga bar'hann, særður seiði.
Rósa, rósa, rósa rauð,
rósin ein á heiði.

Sláni mælti: "nú slít eg þig,
sléttri, rós, á heiði."
Sagði rósa: "þá særi'eg þig,
svo þú æ munt hugs'um mig,
og mig ærir enginn leiði."
Rósa, rósa, rósa rauð,
rósin ein á heiði.

Sá þá æsti seggur sleit
sanna rós á heiði;
rósin barðist um og beit,
brugðust hennar köll, ég veit;
hitti fyrir rósa reiði.
Rósa, rósa, rósa rauð,
rósin ein á heiði.

Fyrir áhugasama samanburðarljóðfræðinga er hér svo orginallinn:

Sah ein Knab' ein Röslein stehn,
Röslein auf der Heiden,
War so jung und morgenschön,
Lief er schnell es nah zu sehn,
Sah's mit vielen Freuden.
Röslein, Röslein, Röslein rot,
Röslein auf der Heiden.

Knabe sprach: "Ich breche dich,
Röslein auf der Heiden."
Röslein sprach: "Ich steche dich,
Daß du ewig denkst an mich,
Und ich will's nicht leiden."
Röslein, Röslein, Röslein rot,
Röslein auf der Heiden.

Und der wilde Knabe brach
's Röslein auf der Heiden;
Röslein wehrte sich und stach,
Half ihm doch kein Weh und Ach,
Mußt' es eben leiden.
Röslein, Röslein, Röslein rot,
Röslein auf der Heiden.

Af ljóðum og ljóðum

2008-05-03T10:42:00.006Z

Óhefðbundin ljóð, án stuðla og/eða ríms, vildu sumir e.t.v. meina að væri nokkur ljóður á máli, ef svo má að orði komast. Í ljósi þess, væri þá ekki gráupplagt að kalla hefðbundin ljóð, rímuð, stuðluð og ort undir háttum ljóð, en skipta hins vegar um kyn á orðinu þegar það er notað um óhefðbundin ljóð og hafa það í karlkyni: ljóður!

Vegna þessa skemmtilega samfalls orðmyndanna (í þolfalli, þágufalli eintölu, og þágufalli fleirtölu), geta skáld sem ekki vilja yrkja hefðbundin ljóð kvaðst hafa ort ljóð — en við unnendur hefðbundinna ljóða getum þá kímt örlítið og sagt: Já, gott hjá þér, og er hann góður?

Slík skáld eru eftir sem áður ljóðskáld, og við getum fræðst um fegurðina og annað dægilegt í ljóðum þeirra, sem fyrr.

Málfræðihúmor í Egils sögu, fyrri hluti: „Brjóstbirtan og ópersónulegar sagnir til forna“

2008-04-17T13:03:00.011Z

Löngum hafa menn þókst¹ sjá votta fyrir örlitlum húmor í fornsögum okkar. Við yndislestur á Egils sögu hef ég rekist á margt forvitnilegt, en yndislestur hef ég um það að lesa bókmenntatexta ekki síður málfræðilega en að gefa gaum að merkingu eða inntaki textans. Þar á meðal er tvennt sem verður efni tveggja pistla; hið fyrra snýr að drykkjuskap Egils hjá Eiríki konungi í Atley.

Og hefst nú lygisagan:

Vísast kannast margir við frásögnina í 43. kapítula Egils sögu, þegar segir frá því er Egill fer með Ölvi, húskarli Þóris hersis og féhirði, að heimta landskyldir Þóris. Þeir halda til Atleyjar, sem Eiríkur konungur á, þar sem á móti þeim tekur Atleyjar-Bárður. Þar fá þeir Egill og Ölvir og föruneyti þeirra ekki höfðinglegri móttökur en svo, að Bárður færir þeim brauð og smjör, og skyr að drekka í eldhúsi fjarri hinum fínni vistarverum. Þeir háma þetta í sig og eru svo þyrstir, að þeim er fengin ábót á skyrið. Bárður kveðst í tvígang harma að geta ekki boðið þeim upp á öl, þar eð ekkert slíkt sé til á bænum.

Að efninu til er þetta skondin uppákoma, en ekki dugir það nú til þess að hlægja málfræðing — nema til komi eitthvað smásmugulega málfræðilegt líka til þess að krydda frásögnina. Og það gerist raunar í 44. kapítula:

Á sama tíma og Egill og Ölvir súpa skyr Bárðar, er Eiríkur konungur kominn í eyna ásamt Gunnhildi drottningu og þar er honum haldin veisla. Lofðung furðar á því hvað dvelji Bárð eiginlega, þar sem ræsir raðar í sig kræsingunum og bergir á öli í hinum betri skálanum. Mildingur mælist til þess að Egill og félagar skuli færðir til sín og taki þátt í veisluhöldunum. Menn Ölvis gerast nú mjög ölvir og æla þeir þar „inni í stofunni, en sumir komust út fyrir dyr“. Egill drekkur og drekkur, og það er sama hve oft fyllt er á drykkjarhornið, alltaf kveður hann sig þyrsta. Bárði finnst Egill gera þeim með þessu skömm og óvirðingu (enda er áfengi eitt af því sem þá, eins og nú, er harðbannað gestkomendum að sníkja?), og þau Gunnhildur ákveða að eitra nú fyrir Agli. Egill sér við þeim með því að rista á hornið rúnir og kveður vísu; þá springur hornið. Ölvir er orðinn harla hífaður svo Egill hyggst fara með hann út. Á leið til dyra biður Bárður Ölvi þá að drekka brautfararminni en í staðinn grípur Egill hornið og drekkur.

Að því búnu kveður Egill þá skondnu vísu sem er tilefni þessa pistils (skáletrun mín):

Ölvar mik, þvít Ölvi
öl gervir nú fölvan,
atgeira lætk ýrar
ýring of grön skýra;
öllungis kannt illa,
oddskýs, fyr þér nýsa,
rigna getr at regni,
regnbjóðr, Hávars þegna.

(Mik ölvar, þvít öl gerir nú Ölvi fölvan; lætk ýrar atgeira ýring skýra of grön; kannt öllungis illa nýsa fyr þér, oddskýs regnbjóðr; regni Hávars þegna getr at rigna.²)

Ópersónulega sögnin ölva (ǫlva) hefur hvergi varðveitst¹ nema í þessu kvæði svo sennilega hefur Egill (ljóðskáldið) smíðað hér nýja sögn. Verði maður til dæmis fyrir því að hann berst út á rúmsjó fyrir tilstilli krafta sem hann hefur enga stjórn á, gæti sá notað ópersónulegu sögnina reka og sagt sem svo: Æ! mig rekur á haf út! Það er að skilja: Ó, mig auman, þetta hendir mig bara og ég fæ engu um það ráðið. — Í ljósi þess hve linnulaust Egill hefur drukkið og móðgað gestgjafa sína, er kímilegt að áhrifum drykkjunnar skuli lýst með ópersónulegu sögninni ölva, eiginlega 'verða (óvart, óviljandi) fyrir áhrifum áfengis'. Þar hefur gerandinn því breytst¹ í þolanda, og Egill snýr þannig á dónana með stæl.

Til þess að átta sig á þessari nýju broslegu vídd, þarf vitaskuld að gera sér grein fyrir því að þessi sögn hefur (sennilega) ekki verið til í málinu fyrir. (Og segið svo að málfræði sé til einskis nýt!)

¹ Sjá stafsetningarpistilinn: Stúrin er tunga illa stöfuð.
² Vísan er 10. lausavísa, bls. 117, samantekt og skýringar við vísu, bls. 316, sbr.: Egils saga Skalla-Grímssonar. Guðni Jónsson bjó til prentunar. Reykjavík, 1937.

Þýðingar á orðum og hugtökum

2008-04-06T11:36:00.013Z

Hér á þessum síðum hefur sú málpólitíska stefna, að þýða erlend hugtök innan fræðasamfélagsins, sem ég uppnefni gjarna þýðingaráráttu, verið gagnrýnd. Einnig tel ég að minnst hafi verið á aðlögun erlendra orða, og að nokkuð skorti á að hið opinbera, e.t.v. í sínum stafsetningarreglum eða öðrum leiðbeiningum um málfar, segi okkur málnotendum hvernig stafsetja skuli erlend orð sem notuð eru í textum. Eða hvernig er sú íslenska sögn sem leidd er af hinni ensku download stafsett? Mér þykir sá háttur sem einhvern veginn blasir við, að skrifa þetta eftir framburði, alls ekki álitlegur: dánlóda — dánlódaði; enda er ég lítið fyrir framburðarskrift. Íslenskir málnotendur hljóta að þurfa að líta svo á þessi íslensku orð, sem hver maður hefur á vörum sér, að þau séu skítug orð og ógeðsleg, sem ekki hæfi í rituðu máli, og að þar sem engar reglur gilda um ritun þeirra sé réttast að umorða hugsun sína.

Mér finnst raunar að íslenskt fræðasamfélag eigi að hætta alfarið að sóa kröftum sínum í að þýða erlend hugtök yfir á íslensku, eða hvaða tilgangi þjónar það? Ég tel það hefta hugsun, skerða skilning, tefja tal og gera íslenska nemendur, verðandi fræðimenn, og ekki síður fræðimenn sjálfa að eins konar L2-theoretici (L2-theoreticusum, L2-theoreticum?), það er, fræðimönnum og/eða kenningasmiðum sem hafi „erlend“ (les: „alþjóðleg“) hugtök og orðræðu á valdi sínu á sama hátt og upp að sama marki og Íslendingar kunna ensku, eða jafnvel dönsku (L2, L2,5[!], L3).¹ Það er að mínu mati fullkomlega úrelt hugsun að ætla sér að þýða allt hugtakakerfi GB, P&P, mínimalisma, OT ... í málfræði, póst-módernisma og alla þessa isma ... og mér finnst óverjandi að útgáfur á fræðilegum bókum tefjist um hartnær áratug vegna þess að þeir sem að útgáfu þeirra standi geti ekki komið sér saman um hvaða íslensku orð beri að nota í stað hinna útlensku! (Sitúasjón sem þeirri var lýst yfir opinberlega á einni málstofunni á nýliðnu Hugvísindaþingi. 7 ár tók það.)

Þó að við séum landfræðilega pínulítið einangruð frá þjóðum Evrópu og Ameríku, get ég ekki skilið hvers vegna við þurfum að búa til okkar eigið orðakerfi fyrir hverja einustu undirgrein fræða og vísinda. Fyrir hverja eru þessi orð? Fyrir almenning? Fyrir Íslenska málnefnd? Eru þeir hópar, og aðrir, betur settir með orðið „hengill“ í stað klítík? Önnur uppástunga er „dindill“, e.t.v. sbr. orðið „hali“ (kóda) um stöðu í atkvæðum. Og hvað með „röklið“ í stað argúments, „ögn“ í stað partíkels, „hljóðan“ í stað fónems, „myndan“ í stað morfems, etc., etc.

Enska orðið „speaker“ er stundum þýtt sem „málhafi“, og á fyrrnefndri málstofu var sýnd tillagan „málnemi“ um orðið „learner“. Orð af þessu tagi eru meinlausari, að mínu mati, en orð sem tengjast tilteknum kenningum með nánari hætti, þar sem verður að vera skýrt hvað átt er við, enda tengist ýmis fyrri orðræða sumum orðum en ekki öðrum, og hvað verður um slíkt þegar orð eru þýdd yfir á íslensku? Annars var sú athugasemd gerð við orðið „málhafi“ að sumir notuðu það á furðulegan hátt. Þá var minnst á dæmi á b.v. „Jón er ekki málhafi japönsku“, og því fleygt fram að tæpast væri hægt að nota orðið „málhafi“ nema e.t.v. um þátttakendur í könnun á málfari. Hér hefur íslenska orðið „málhafi“, a.m.k. fyrir þessum tiltekna íslenska málhafa sem lagði orð í belg á umræddu þingi, því einhverja allt aðra merkingu en það enska orð sem það er þýðing á. Mér finnst nauðsynlegt að geta sagt, t.d. í titli greinar, „Stílfærsla í aukasetningum hjá kínverskum málhöfum íslensku (sem annars máls)“, þ.e. þegar þeir sem hafa kínverslu að móðurmáli tala íslensku og færni þeirra er athuguð.

Ég legg til að öllum þessum þýddu hugtökum verði rutt út úr umræðunni innan háskólasamfélagsins, sem og í greinum birtum í fræðilegum tímaritum íslenskum; en að leyfilegt sé að þýða fræðileg hugtök, ef nauðsyn krefur; og nauðsyn krefur e.t.v. ef bera á eitthvað af þeirri þekkingu á borð fyrir nemendur í grunnskólum landsins sem fræðasamfélagið hefur aflað sér. Mér finnst út í hött að leggja eigi á nemendur að læra tvö gersamlega ólík orð um sama fyrirbæri, og það gerir lítið annað en að þvælast fyrir þeim í námi, jafnt hér sem erlendis. Ég legg til að við látum af þessari þjóðernisvitleysu — nú erum við orðin sjálfstæð og getum alveg slett aðeins ... úr klaufunum.

¹ Með þessu á ég bæði við það að Íslendingar eru yfirleitt ekkert ýkja sleipir í dönsku, þó að til langs tíma hafi hún verið — hvað lögin varðar — 2. tungumál Íslendinga, og að þessu hefur nú verið breytt, þannig að Íslendingar læra nú ensku áður en þeir læra dönsku.

Sendibréf til nágranna minna

2008-03-27T23:40:00.001Z

Þessi grein birtist í Sunnlenzka Frjettablaðinu nú í dag. Hana birti ég hér þeim er það ekki sjá til ánægju.

Kæru grannar!
Ég skrifa ykkur frá Kaupmannahöfn. Oft er sagt að fjarlægðin geri fjöllin blá og ég hlýt að taka undir það. Ekki þarf annað en að lesa Hafnarljóð Jónasar til að átta sig á áhrifum fjarlægðarinnar á heim(s)sýnina.
Kaupmannahöfn hefur mátt þola eitt og annað. Má þar nefna eldibrandinn 1728, annan 1795 og bombarderingu engelskra 1807. Hafa stórviðburðir þessir vitaskuld mótað ásýnd borgarinnar og byggingarstíla. Þrátt fyrir þetta hafa Hafnarbúar haldið mörgu til haga en jafnframt bætt við eftir tíðaranda og þörfum. Samsuða nýs og gamals kristallast hvað best í byggingu Konunglega bókasafnsins og viðbyggingunni Svarta demantinum.
Ekki er okkar bæ Selfossi mikill greiði gerður með samanburði við Höfn. Kaupmannahafnar er fyrst getið árið 1043 í Knytlinga sögu, þar sem segir frá bænum Höfn á Sjólandi. 1167 heyrum við næst frá Höfn, en þá segir að biskupinn Afsalón hafi byggt borg á hólma einum við Höfn. Hólminn fékk nafnið Hallarhólmi, Slotsholmen, vegna borgarinnar. Núverandi borg á Hólmanum er Kristjánsborgarhöll (sú þriðja með því nafni, fimmta frá upphafi; þar hefur alloft brunnið). Saxi hinn danski, nemandi Afsalóns, nefnir kaupmenn fyrst í sambandi við Höfn, hann kallar bæinn mercatorum Portus, kaupmannanna Höfn, í Danmerkursögu sinni.
Byggð á Selfossi er líklega ekki fjarri Kaupmannahöfn í aldri. Landnáma segir Selfoss landnámsjörð, þar nam Þórir Ásason land, allan Kallnesingahrepp og hafði bú sitt að Selforsi, eins og þar segir. Hreppurinn hefur því fyrst fengið nafn af Kallaðarnesi (núverandi Kaldaðarnes) en verið kenndur við Sandvík síðar. Full ástæða er reyndar til að efast um heillindi Landnámu (líkt og annarrar námu í nágrenni Selfoss) en víst má telja að frá fyrstu tíð hafi verið búið að Selfossi.
En það var ekki fyrr en brú var byggð (vígð árið 1891) sem forsenda var fyrir þéttbýli við Selfoss. Í kjölfarið fylgdu Flóaáveitan, Kaupfélagið og Mjólkurbúið.
Þrátt fyrir þá Guðs mildi að hörmungar á borð við stórbruna hafi hlíft Selfossi, hafa mennirnir verið iðnir við að eyða menjum um upphaf og þróun byggðar þar. Nægir að nefna niðrrif gamla Mjólkurbúshússins um 1970 því til sönnunar.
Annað sögulegt hús á Selfossi er Pakkhúsið. Eldur hefur gert tilraun til að granda húsinu, en því var afstýrt með dugnaði og dáð góðra manna. Nú hýsir nýuppgert húsið Rannsóknamiðstöð Háskóla Íslands í jarðskjálftaverkfræði. Það er sem fjallið okkar hafi, í andaslitrunum, gert tilraun til að minna á af hverju Selfoss er góður staður fyrir slíka miðstöð þegar það reyndi af veikum mætti að hrista af sér tilræðismenn sína fyrir nokkru.
En allt um það. Nú steðjar önnur vá, og sýnu verri en nokkur eldibrandur, að Pakkhúsinu; verktakar með skipulagsyfirvöld tamin í taumi.
Jónas orti: „Forðum átti ég falleg gull / nú er ég búinn að brjóta og týna.“ Auðvelt er að vera vitur eftir á, og orðnar gjörðir er auðveldara að syrgja en að taka aftur. Að Hólum í Hjaltadal stóð eitt sinn Auðunarstofa, Reykjavík státaði um tíma af elsta kvikmyndahúsi Evrópu, Lögréttuhúsið á Þingvelli fauk þaðan um leið og Alþing sjálft.
En Selfoss á enn sitt Pakkhús, sína atvinnusögu holdgerða. „Svo gengur það til í heiminum að sumir hjálpa erroribus [þ.e. vitleysum] á gang, og aðrir leitast síðan við að útryðja aftur þeim sömu erroribus. Hafa svo hverjir tveggju nokkuð að iðja“ Þessi orð á Árni Magnússon prófessor. Hann þurfti á sinni tíð að glíma við afleiðingar mikillar eyðileggingar, en sá var munurinn á að sú eyðilegging var ekki fyrirséð. Kæru nágrannar, útryðjum vitleysunni áður en það er um seinan.

1. þáttur um stafsetningu: Stúrin er tunga | illa stöfuð

2008-03-24T20:25:00.006Z

Ekki er með öllu vandalaust að setja sér, og hvað þá heilli þjóð, stafsetningarreglur sem við má una. Sjónarmiðin eru mörg og ekki blasir við hvort eða upp að hvaða marki skrifa eigi eftir framburði; sumir segðu — og hafa vitanlega sagt — að framburður væri einkaregla stafsetningarinnar. Það er sjónarmið, en stafsetning byggð á framburði yrði til nokkurra vandræða, enda fer því fjarri að nokkur sátt ríki um það hvernig orð eru borin fram. Skrifar þá einn skipstjóri og annar skifstjóri, enn einn skifstjori og enn annar til skisstjóri? Það væri allt í lagi mín vegna, en þá er rangt að tala um stafsetningarreglur í því samhengi; þá er stafsetningin einfaldlega „gefin frjáls“!

Sennilega hafa fornmenn skrifað, ef ekki að öllu leyti, þá að mestu, eftir framburði. „Fyrsti málfræðingurinn“, sem reyndi að setja Íslendingum reglur á 12. öld um það hvernig þeir ættu að skrifa (e.t.v. til þess að komast hjá tvíræðni, t.d. í lagatextum), vildi að bókstafirnir sem notaðir væru til þess að skrá íslensku á bókfell væru réttræðir, það er, að p stæði fyrir p, o fyrir o, æ fyrir æ, o.s.frv., en ekki að o gæti táknað hvort heldur sem er t.d. o, ó, ö eða ø, eins og þá hefur verið venjan.¹ Með öðrum orðum framburðarskrift.

Nú horfir málið öðruvísi við. Frá því á 19. öld hefur verið einhver (e.t.v. skrítin) krafa um að stafsetning sé samræmd. Í þessu felst þá að orðið skipstjóri er skrifað nákvæmlega á þann hátt óháð því hver skrifar, óháð tal- (eða skrif)hraða, óháð tíma, óháð stund. Tilraunir til eins konar framburðarskriftar hafa menn í seinni tíð reynt og afraksturinn verið á ýmsa lund.² En er ekki ótrúleg hugsunarvilla fólgin því að ætla að setja sér samræmda stafsetningu sem byggir á framburði? Kallar það ekki óhjákvæmilega um leið á einhvern samræmdan framburð?³

Í þessum fyrsta þætti um stafsetningu er ætlunin að líta á eitt tiltekið atriði þeirra ritreglna sem nú ber að nota.

Mislukkað afnám zetunnar
Stafsetningin sem kennd hefur verið í skólum frá 1974, og er nú enn í gildi með breytingum frá 1977,⁴ er upp að vissu marki ágæt og reglurnar um margt skynsamar. Skynsemin er þó reyndar aðallega í því fólgin að enn búum við við kjarnann úr reglunum frá 1939, þar sem m.a. var kveðið á um að skrifuð skyldi z þar sem tannhljóð (t, d, eða ð) fellur brott í framburði.

Núgildandi stafsetningarreglur eru enn talsvert íhaldssamar og fylgja yfirleitt svokallaðri upprunareglu fremur en framburði, þó að zetureglurnar hafi verið afnumdar. Því er skrifað sleppti þó að fram sé borið slefti sbr. nafnháttinn sleppa, og eins skipti af skipta, kippti af kippa. Ekki veit ég til þess að þetta vefjist mjög mikið fyrir mönnum sem á annað borð eru læsir og sæmilega skrifandi. Þetta atriði virðist semsé auðlært, skýrt og um það held ég að ríki almenn sátt.

En, hvern þann sem ekki hugnast að skrifa slefti og skifta hlýtur að reka í rogastans þegar reglurnar frá 1974 kveða á um að lýsingarháttur þátíðar af sögninni hittast sé: (þau hafa) hi...st og að breytast sé að sama skapi: (þetta hefur) brey...st; eða hvað varð eiginlega um tannhljóðin í rótinni! Þetta veldur vitanlega oft samfalli og óskírleik. Til dæmis rennur sögnin kætast saman við kæsa: (þú getur) kæst (yfir þessu) / kæst (skötuna). Eins látast og læsa (læst), rætast og ræsa, gætast og gæsa, o.s.frv.

Eðlilegasta reglan væri að fylgja hér þeim hljóðum sem greinilega má sjá í beygingu sagnarinnar, rétt eins og í beygingu fallorða í eftirfarandi reglu (úr 2. kafla núgildandi reglna; fengið héðan, leturbreytingar mínar):

3. gr.

Til leiðbeiningar skal bent á eftirfarandi atriði:

a. Í stofnum fallorða skal tannhljóð haldast á undan s, ef það kemur fram í einhverju falli orðsins. Skiptir þá eigi máli, hvort tannhljóðið er borið fram eður ei, t.d. lofts (af loft), lats (af latur), lands (af land), skorts (af skortur) o.s.frv.

Þetta er svolítið skrítið ef c-liður sömu greinar er skoðaður (leturbreytingar mínar):

c. Ef stofn lýsingarháttar þátíðar sagnar eða lýsingarorðs endar á -tt samkvæmt uppruna, skal þeim stöfum sleppt, ef endingin -st fer á eftir, t.d. (hefur) sest (af setja(st)), (hefur) flust (af flytja(st)), (hefur) breyst (af breyta(st)), (hefur) hist (af hitta(st)); stystur (af stuttur) o.s.frv.

Hvers vegna skal upprunareglu fylgt í fallorðum en annarri reglu í lýsingarhætti þátíðar sagna?

Enn ruglingslegra er það svo þegar sagt er í 25. grein, 3. lið 8. kafla (leturbreytingar mínar):

3. Uppruni ræður, hvort rita skal ps, pt (ppt) eða fs og ft.
Dæmi: þreps (af þrep); hófs (af hóf); tæpt (af tæpur); gróft (af grófur); gapti (af gapa); kleipst (af klípa); gifta (sbr. gefa); skaft, Skafti (skylt skafa), loft (skylt lauf); skipta, skipti, skipting (af skipa); svipta, sviptingar (af svipur); yppta (skylt upp).

Hér er innra ósamræmi. Ef skrifa á t.d. slappst af sleppa, hví þá ekki eins (þú) dattst af detta, (hefur) breytst af breyta. Af hverju da...st og brey...st? Ef p á í hlut skal uppruni ráða, en ef t, d eða ð á í hlut, ræður framburður, nema um sé að ræða fallorð, þá skal samt farið eftir uppruna! Þetta er fásinna.

Því gerðu nefndarmenn sér reyndar fulla grein fyrir. Hinn 30. október 1976 efndi menntamálaráðherra, eftir ábendingu menntamálanefndar, til ráðstefnu um reglurnar frá 1974 „þar sem reynt verði að ná sem víðtækustu samkomulagi um meginstefnu varðandi stafsetningarreglur og ákvarðanatöku um breytingar á þeim.“⁵Hugmyndir þáverandi menntamálaráðherra, Vilhjálms Hjálmarssonar, eru m.a. á þá leið að breyta ætti c-lið 3. greinar, sem vitnað var til hér á undan, á þá leið „að rita s þar sem áður var rituð z, en ekki í stað tz“.⁶ Þá verða orðmyndir á borð við hist (fyrir breytinguna 1974: hitzt) skrifaðar með t ef tvö t eru í stofni: hitst. Þessi breyting hefur það þá einnig í för með sér að orðmyndir með einu t í stofni verða óbreyttar: (þú) sest (áður: sezt, af sitja).

Þessi breyting er afar órökrétt og fer eiginlega einnig í bága við upprunaregluna í sinni einföldustu mynd. Einfaldast og skýrast hefði verið að fella c-liðinn einfaldlega út (og raunar allan 2. kafla, um afnám zetunnar) og bæta við upptalninguna í 25. grein, 3. lið 8. kafla hér að ofan: t, tt, d, ð. Sú breyting hefði það í för með sér að í stað (hefur) hist er skrifað hittst (af hitta, þar eru tvö t í rót), en hins vegar breytst (af breyta, þar sem eitt t er í rót). Þetta er bæði rökrétt og skýrt, að ekki sé talað um einfalt. Um leið losnum við einnig við þennan hugsanlega misskilning sem þegar var minnst á, þ.e. t.d. flest (fleira-flest) andspænis fletst (af fletjast); léttst (af léttast) andspænis létst (af látast), o.s.frv. Hér eru reglurnar mun einfaldari en zetureglurnar, því að einungis er miðað við fjölda tannhljóða í grunnmynd sagnarinnar.⁷

Af þessari breytingu, ef af yrði, hlýtst (hlý...st) þó einn vandi sem taka þarf afstöðu til. Ef fylgja á þeim tannhljóðum sem birtast í beygingu orðanna, ætti þá ekki, samkvæmt þessum breytingum, að skrifa betstur (sbr. góður — betri) og íslendska (sbr. Ísland)? Og hvað með uns? Uns var skrifað með zetu, unz, fyrir breytinguna 1974 og sagt komið úr < unds. Þessar reglur mundu reyndar kveða á um að ekki ætti að skrifa unds vegna þess að d kemur þar hvergi fyrir í beygingu. Sjálfum finnst mér prýðilegt að skrifa betstur og íslendska, en það er ljóst að sú breyting er ekki jafn rökrétt eða auðveld í kennslu, því að þar þurfa tengsl og uppruni orða að vera nemendum skýr, á sama hátt og þegar skrifuð var z. Þannig þyrftu börn að vita að nískur er dregið af níð: níðskur; veisla af sögninni veita o.s.frv. Þá væri allt eins gott að taka aftur upp z.

-st á -st(-) ofan
Þá er aðeins eftir miðmyndarendingin -st þar sem lýsingarháttur þátíðar endar á -st eða -sst. Sú breyting varð 1974 að ekki átti að skrifa -st á eftir -st, semsé, ekki Þau hafa kysstst (þ.e.: kysst hvort annað), heldur Þau hafa kysst. Í reglunum er það þetta ákvæði, d)-liður, 3. grein 2. kafla:

d. Ef lýsingarháttur þátíðar í germynd endar á -st eða -sst, skal miðmyndarendingu sleppt, t.d. (hefur) leyst (af leysast), (hefur) lýst (af lýsast), (hafa) kysst (af kyssast) o.s.frv.

Báðar tillögur á endurbótum reglnanna frá 1976 eru á þá leið að miðmyndarendingin sé skrifuð þó að stofn hafi -sst eða -st,⁸ þ.e. eins í zetureglunum frá 1939. Óeðlilegt er annað en að skrifa miðmyndarendinguna, enda merkir kysst ekki það sama og kysstst, og á þessu er oft framburðarmunur, svo sem sagt væri kyss.st með óvenjulega löngu s-i, jafnvel ofurlítilli hvíld, eða hreinlega er borið fram kysstst.

Báðar þessar breytingar, sem hér eru lagðar til, miðuðu að því að gera stafsetninguna reglulegri og þar með einfaldari í kennslu. Stafsetningin verður einnig skýrari, rökréttari og í meira samræmi við önnur atriði í reglunum sem fylgja uppruna fremur en framburði. Nú má hins vegar velta fyrir sér hvort ekki ætti að ganga enn lengra í því að skrifa samkvæmt uppruna, en vangaveltur um slíkt munu bíða betri tíma.

Samantekt
Í stuttu máli sagt:

- hitta, sletta, þétta ...
nú: (hef) hist, slest, þést.
tillaga: (hef) hittst, slettst, þéttst.

- breyta, skipta ...
nú: (hef) breyst, skipst.
tillaga: (hef) breytst, skiptst.

- kyssast, festast ...
nú: (hef) kysst, fest. (ég hef fest bílinn, bíllinn hefur fest)
tillaga: (hef) kysstst, festst. (ég hef fest bílinn, bíllinn hefur festst)

Tilvísanir

¹ Sjá t.d.: The First Grammatical Treatise. Hreinn Benediktsson (ritstj.). University of Iceland, Publications in Linguistics 1. Institute of Nordic Linguistics. Reykjavík, 1972. Bls. 206-208.

² Sjá um þetta gott yfirlit Jóns Aðalsteins Jónssonar: „Ágrip af sögu íslenzkrar stafsetningar“, Lingua Islandica, Íslenzk tunga I:71-119. Reykjavík, 1959.

³ Sbr. all-úreltar hugmyndir um samræmingu á framburði: Breytingar á framburði og stafsetningu, Björn Guðfinsson. Reykjavík, 1947.

⁴ Það þriggja ára skeið sem börnum var kennt að skrifa íslendingur og reykvíkingur varð til þess að úr grasi óx kynslóð sem aldrei er viss hvar setja á stóran og lítinn staf, minnug þess að reglunum var breytt, í tvígang.

⁵ Sjá: Ráðstefna um íslenska stafsetningu, 30. október 1976, Menntamálaráðuneytið. Bls. 1.

^⁶ Sama rit. Fylgiskjal 1, bls. 120.

⁷ Hér er því ekki heldur um það að ræða að skrifað sé (hefur) *fundiðst (sbr. áður fundizt), (hefur) *reyntst (áður reynzt). Einungis skuli skrifa rótarhljóð sagnmyndanna, því: (hefur) fundist (af finnast), (hefur) reynst (af reynast).

⁸ Sama rit. Fylgiskjal 1 og 2, bls. 120 og 123.

Stutt páskahugvekja um hið æðsta og fremsta boðorð.

2008-03-23T08:10:00.003Z

Kæru lesendur, gleðilega páska.

Í tilefni dagsins langaði mig að reyna að miðla ykkur, eða koma áleiðis, nokkurs konar hugarljómun sem mér hlotnaðist eitt napurt vetrarkvöld á miðri góu. Þessi, ég kalla það, hugvekja tengist tveimur sviðum lífsins þar sem ég tel mig hinn mesta fúskara: guðfræði og ástarmál. (Það skemmtilega við fúskarann er að hann þarf ekki að skammast sín, í krafti menntunar sinnar á því sviði, fyrir fáfræðina sem opinberast í orðum hans.)

Það væri helber lygi ef ég segði að það væri alltaf auðvelt að trúa, og svei mér þá ef það á þá nokkuð að vera auðvelt. Margt er í kenningunni tormelt og enn fleiru er erfitt að fylgja, svo að sæmi, en sérstaklega hafa eftirfarandi orð Krists þó löngum reynst mér ofraun (Matt 22:34-38, og víðar):

[34] Þegar farísear heyrðu, að hann hafði gjört saddúkea orðlausa, komu þeir saman. [35] Og einn þeirra, sem var lögvitringur, vildi freista hans og spurði: [36] „Meistari, hvert er hið æðsta boðorð í lögmálinu?" [37] Hann svaraði honum: „ ,Elska skalt þú Drottinn, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni og öllum huga þínum.' [38] Þetta er hið æðsta og fremsta boðorð.“

Að elska Guð af öllu hjarta? Já já, er það ekki bara auðvelt? Það hljómar hreint ekki svo flókið. En hvað er það að elska af öllu hjarta, allri sálu og öllum huga? Sá sem ástfanginn er, er áreiðanlega líklegur til þess að lýsa hugarástandi sínu einmitt á þann hátt: ég elska unnustu mína af öllu hjarta, allri sálu og öllum huga. En hvað þá með Guð? Auðveldast svara væri einfaldlega að ást á Guði sé e.t.v. allt annars konar ást en ást á konu eða manni. — Hvernig þá? Andleg? — Er önnur ást þá líkamleg? Er guðsást öllum ástum æðri? Hvað merkir það? Mér fannst ég ekki finna neitt viðunandi svar við vangaveltum mínum um þetta hið æðsta og fremsta boðorð, sem Jesús nefnir svo, hvorki meira né minna.

(Annað vers sem ég held upp á hefur verið mér til svolítillar huggunar, enda þarf maður ekki að skilja og skýra allt (Mark 9:24): „Ég trúi, hjálpa þú vantrú minni." Mér hefur alltaf fundist það hughreystandi.)

Einhvern daginn datt mér í hug að finna mér eitthvert annað lesefni fyrir svefninn en eintómar fagurbókmenntir. Ég tók eiginlega bara eitthvað af handahófi úr bókaskápnum hjá mér, og fyrir valinu varð bókin „Þrjár þýðingar lærðar, frá miðöldum" þar sem eru þrjú gömul trúarleg rit, þar á meðal íslensk þýðing frá um 1200 á Eintal um festarfé sálarinnar sem á frummálinu mun heita 'Soliloquium de arrha animae' (sjá hér og hér), eftir Hugo nokkurn frá klaustri heilags Viktors við París. Ég fór sem sagt að lesa þetta, en las nú eiginlega meira vegna þess að mér, íslenskufræðingnum, fannst skemmtilegt að sjá fornlegt tungumálið. Svo, allt í einu, fannst mér ég hreinlega lesa svar við þessari spurningu sem ég hef verið að velta fyrir mér. Eftirfarandi brot er úr 7. kafla verksins:

Lít yfir allan heiminn og sé að allt það er í heiminum er þjónar þér. [...] Eigi leynast nú gjafarnar þó að sá sé ósýnilegur er veitir. Mikils er sá verður er svo stórum gefur og veitir. Með ástum er þeim unnanda er svo mikið mátti gefa og svo stórum vildi miðla og er allt í móti leggjandi því að með ástum var gefið. Gjöfin sýnir hver gefur og með hverri ást er hann gefur, og er það ærsla að draga undan að elska þann er svo mikið ann og svo stórum gefur. [...] Sála, tak heilt ráð, ef þú annt veraldar hlutum, unn sem þínum, því að það [er] þér áður játað til þjónustu, og unn þó eigi framar en til nauðsynja og skyldra hluta. Elska það sem gefið er, elska sem festarfé unnasta þíns, sem gjafir vinar þíns, sem velgerninga drottins þíns. Mun æ hvað þú átt þeim er veitir og unn eigi gjöfum í stað hins er gaf. Honum skaltu unna en eigi þessu með honum. Unn þessu fyrir hans sakir og af þessu unn honum yfir alla hluti. Skipa svo að þú megir festarmær heita og vera, en eigi pýtlingur, sem þá ertu ef þú virðir meira gjafirnar en ást gefanda. [...] Unn honum og þér, unn og gjöfum hans, elska hann að þú megir nálgast hann, unn því sjálfri þér að hann ann þér, unn því gjöfum hans að hann gaf.

Mín kristna heimsmynd segir mér vitaskuld að Guð sé á bak við allt, hann búi í öllu og allt sé á valdi hans. Guð gaf. Eins og Hugo kemst að orði hefur sá ástfangni, sem finnst hann ekki geta séð sól fyrir sætri mey, gerst sekur um að unna gjöfunum í stað þess sem gaf þær. Í mannheimum er þetta vitanlega mikill löstur, og til marks um eigingirni og græðgi. Og ekki sparar hann Hugo þeim slíkum orðin: hóra geturðu verið, maður! — að virða gjafirnar í stað þess að unna þeim sem gaf; en það sem gefið er, vegna þess sem það gaf.

Og svei mér þá; ekki nóg með að ást á Guði hafi nú orðið honum eitthvað eilítið skiljanlegri, heldur ætli títtnefndum unnustanum finnist hann nú ekki bara elska festarmey sína örlítið meir en fyrr, fyrir vikið?

Mun núið formyrkvast?

2008-03-18T19:51:00.001Z

Lítt gætir nú ljóss upplýsingarinnar, heldur böðumst við í flóðlýsingu af ljósaseríu upplýsinganna, í upphafinni fleirtölu. Upplýstur ljósleiðari er ljósberi okkar, og flytur okkur fregnir á hraða ljóssins hvaðanæva að úr veröldinni — ljós heimsins hefur aldrei skinið skærar en nú. Í gagnavarpi (e. internet) geymast allar upplýsingar og heimildir í heimi, að eilífu amen. NB, þar finnast engin skjöl, sem treystandi er, því að allir geta jú átt við það sem þar finnst, í samræmi við hagsmunavinda þá, er þeim stýra. Þar undirritar enginn neitt, ekkert er vottað, stimplað og samþykkt í þríriti. Þar liggur munurinn á upplýsingum og skjölum. (Af þeim sökum er kapphlaup stjórnvalda við að ná sem hæst á lista yfir þær þjóðir sem „skara fram úr“ í rafrænni stjórnsýslu hálf hjákátlegt.)
Þeim, sem blindaðir eru af ofbirtu upplýsingaflæðisins, er auðfyrirgefið að framsýn þeirra sé skert. Þeim til upplýsingar skal nú ljósi varpað á það, sem leynist handan upplýsinganna.
Hið stafræna upplýsingaflæði, sem svífa virðist um í limbói í gagnavarpinu, á sér allt fýsíska heimasveit. Sú sveit getur verið í formi 2,5 tommu harðs disks, 3,5 tommu harðs disks, flash-minnis, eða hvað sem geymslumiðillinn sem mest er í móð þá og þá stundina heitir. Líkja má honum við pappírsörk, og stafrænu ásunum og núllunum við orð á blaði. Helsti munurinn er vitaskuld sá, að augað eitt, auk læsis, dugir til lestrar blaðsins. En sérhæfðan tæknibúnað (e. hardware) og hugbúnað (e. software) þarf til lestrar harða disksins.
Rekist maður á afar aldraða blaðsíðu, dugir ofurlítil þjálfun í fornskriftarfræði (e. paleography) til lestrar hennar. Rekist maður hins vegar á gataspjald, fimm og kvart tommu diskling, floppy-diskling eða þvíumlíkt (líkja má þessu við blöð af stærðinni fólíó, kvartó, oktavó, A0, A1, A2 o.s.frv.), vandast málið. Ekki nóg með að flestum gæti reynst um megn að finna tækjabúnað sem býr yfir svo hallærislegri lestrarkunnáttu, heldur þarf tæknibúnaðurinn líka að virka. Flestir kannast við rispaðan geisladisk, harðan disk með ónýtri legu, flakkara sem dottið hefur í gólfið, fartölvu sem kaffi hefur hellst yfir o.s.frv. Þessi vandi er jafn raunverulegur í heimilistölvunni og hjá opinberu stjórnvaldi. Sjáið fyrir ykkur: „Æ, nei! Ég missti Reykholtsmáldaga í gólfið, nú er ekki hægt að lesa hann meir.“ Gallinn við þessa samlíkingu er sá, að mannsaugað getur lesið orð af blaði sem ritað var fyrir mörg hundruð árum, en venjuleg heimilstölva (sem nú til dags er margfalt snjallari en tölvur þær, er komu manninum til tunglsins) getur vart birt okkur á skjá sínum skjöl sem eldri eru en 10-15 ára (nema þau hafi verið þýdd sérstaklega á yngra skráarsnið).
Um það þarf ekki að deila, að stafræn gögn útheimta ómælt erfiði, nákvæmni og tæknikunnáttu til varðveislu. En þar að auki vomir yfir skjalastjóra eða –verði, sem berst við að varðveita stafrænu gögnin, vættaveldi öðrum almáttugra: duttlungafullur framleiðandi, heildsali, smásali, sölumaður, tæknimaður, viðgerðamaður; heil hersing af hagsmunaaðilum, sem hefur einungis eitt markmið að leiðarljósi; hámörkun arðs. Því komi fram ný tækni, sem krefst þess að allir endurnýi sín tæki og tól, hikar dalbúi Sílikóns ekki. Önnur dæmisaga: „Æ, nei! Við höfum ekki uppfært Reykholtsmáldaga síðan hann var settur á gataspjöld hér um árið, nú er ekki hægt að lesa hann meir.“
Hugsanavilla sem orsakast af fyrrnefndri ofbirtu upplýsinganna, er sú, að ekkert mál sé að skipta út þegar næsta skráarsnið (e. format) dæmist klossað, úr móð og fornt, hvort sem það heitir *.jpg, *.gif, eða *.tiff, nú eða *.doc, *.docx, *.txt, eða jafnvel *.wav, *.mp3, *.mpeg eða hvað þetta nú heitir allt saman. Líkja má þessu við mismunandi leturgerðir — blessunarlega ræður mannsheilinn við að ráða fram úr allnokkrum leturgerðarúnum. En þetta er ekki allur vandinn, fyrir utan mýgrút skráarsniða er hægt að geyma hvert skráarsnið á ótal gerðum miðla, geisladiskum, hörðum diskum, minnislyklum o.s.frv., sem allir eru undir sömu sök seldir: Damóklesarsverð úreldingarinnar hangir yfir þeim. Vandinn vex því í veldisfalli.
Nú gæti hinn upplýsti (sem nú er væntanlega orðinn heltannaður í ofbirtunni) hugsað: „Þessi gaur er nú ekki með öllum mjalla. Hann hlýtur að hafa komið upp úr einhverju fornmannakumli.“ Sé það raunin, hefur sá hinn sami misskilið mig. Tölvan, og allt sem henni fylgir, hefur ótal kosti. Hugsið ykkur bara, að geta vélritað síðu, og geri maður innsláttarvillu, þarf ekki að skrifa alla síðuna upp aftur! Þetta er sannarlega bylting. Eða kostirnir við allskyns tölfræðivinnslu og flókna útreikninga? Slíkt á sér engin fordæmi. En þessir vinnslukostir breyta engu um, að sé ekki vilji fyrir því að upplýsingaperurnar springi og litið verði aftur á okkar öld sem myrka miðöld, þarf að þrykkja innsláttinn á blað.
Þessir kostir eiga sér líka aðra hlið, þ.e. misnotkun tölvanna þar sem þær eiga í raun ekki við. Til að mynda hafa sumir kennarar tekið upp þann ósið að neita nemendum um að taka við útprentuðum verkefnum og ritgerðum; þeir heimta rafræn skjöl til yfirferðar og færa athugasemdir sínar rafrænt inn. Þetta verður til þess að hvorki nemandinn né kennarinn prenta ritgerðirnar út og innan fárra ára mun þeirra ekki finna stað í veröldinni meir.
Rafrænu aðgengi að skjölum (nú, eða upplýsingum) fylgir mikið hagræði. Því er óhætt að mæla með ljósmyndun og skönnun skjala til slíks. En gott aðgengi á engin áhrif að hafa á varðveisluna, það er tvennt ólíkt. Sé talið nauðsynlegt að gera skjalasafn eða flokk skjala aðgengilegan í gagnavarpi, sem vel getur verið, þýðir það ekki að frumritunum, á pappír, sé þar með hægt að moka í tætarann. Líta má á slíkan rafrænan gagnagrunn sem nokkurs konar útgáfu, og ættu bókasafnsfræðingar því að annast umsýslu slíkra grunna. Skjalaverðir sinna síðan varðveislu frumritanna.
Á Upplýsingaröld kom fram sú hugmynd að líta á „der Mensch als Träger der Geschichte“; þ.e. að maðurinn bæri söguna, eða væri íklæddur henni. Horfið var frá trúnni um að Guð væri drifkraftur og tilgangur sögunnar og maðurinn settur í forgrunn og miðju. Í þá tíð voru sögu-klæðin sniðin úr endingargóðum pappír og skreytt bleki sem blífur aldirnar. Gæti verið að við sem nú lifum sníðum sögu okkar úr sama efni og klæðskerar keisarans í sögu H.C. Andersens?

Forsendur og umfang X-heila

2008-03-08T21:43:00.009Z

Það var einn hlýjan góðviðrisdag sumarið 2001 að við tókum okkur hádegishlé í vinnunni uppi á Snæfoksstöðum. Sólin skein, og við undum okkur við að horfa á kjalsogið í lækjarsprænu rétt hjá. Egill Baldursson sagði okkur frá mynd sem hann hafði nýlega séð, Memento. Hana sá ég síðar sjálfur.
Hún fjallar um mann sem getur ekki fært neitt úr skammtímaminninu í langtímaminnið. Hann fæst við að komast til botns í því hver drap konuna hans, sem er honum vissulega óhægt. Myndin er annars með þeim ósköpum að hún gerist afturábak. En stóráhugaverð engu að síður.
Nú er margt í þessu. Og þetta má færa á enn dýpri mið: Maður hugsar í fimm mínútur, og gleymir því svo. Hverju kemst hann áleiðis? Ef til vill skrifar hann eitthvað niður hjá sér, og notar það í síðari ályktanir. En hvað með menn sem paufast við að hugsa í 70 ár, og skrifa heilar bækur af úthugsuðum niðurstöðum, til þess að gera komandi sporfetendum hægara um vik að ná lengra, þróa þekkinguna?
Kannski skilar það einhverju. Við erum enda miklu nær öllu en við vorum fyrir fjórtán mannsöldrum. En er þetta ekki nokkuð seinlegt? Hver í sínu horni að grufla, enginn með yfirsýn, og við löngu dauð áður en við áttuðum okkur á öllu sem við gátum vitað.
Því að yfirsýn er takmarkandi þáttur í þekkingarleit.

Eitt sinn var ég að spila Mastermind við frænda minn. Ég gat í eyðurnar, sem voru fimm. Ég var ýmist með 4 eða 3 rétta, og kominn á áttundu eða níundu tilraun. Þá var svo komið fyrir mér, að ég gat ekki komið saman litum sem pössuðu við alla hina, þannig að ég gafst upp.
Nú eru möguleikarnir í fimm holna Mastermind með átta litum ekki svo margir; ég slumpa á að þeir séu um 806.400* En hvað ef Mastermindið er með 10⁷ liti í 6,21 ·10²³ reitum? Hver gæti leyst það spil?
- Hér var reifuð fyrri spurning þessa pistils. Hin síðari er þessi: Ef heili, eða tölva, væri stækkaður nægilega, myndi hann þá geta leyst verkefnið? Og: Hvert er sambandið milli stærðar heila og reiknigetu hans?

Sé öflugasti heili, miðað við stærð, stækkaður, eykst reiknigeta hans. Það er að segja; hann ræður við flóknari verkefni en áður. En væri það hægt endalaust? - Nei. Fyrir utan þá einföldu takmörkun, að á einhverjum tímapunkti yrði ekki nægt efni til að stækka hann meira, þá myndi yfirsýn heilans minnka hlutfallslega eftir að ákveðinni stærð hefur verið náð.
Þegar heili er nógu lítill, vita allir hlutar hans af öllum hinum. Það er fullkomin yfirsýn. Ef heili er stækkaður, hlýtur að koma að því, að sumir hlutar hans vita ekki af öðrum. Ef einn hluti getur aðeins vitað af sjö öðrum hlutum á sama tíma, en alls eru í heilanum tíu, þá gefur auga leið, að útreikningur sem krefst samtímis aðildar allra hlutanna tíu, tekur lengri tíma en ella - og verður jafnvel ómögulegur.
Samhengi þessara tveggja eiginleika heila; yfirsýnar og stærðar, má setja upp í graf:

Hér er lárétti ásinn stærð heilans, en lóðrétti ásinn yfirsýn hans. Með vaxandi stærð, minnkar yfirsýnin, og öfugt. Minnstu heilarnir hafa mestu yfirsýnina, og þeir stærstu minnsta. Heilar, sem falla undir geira E, A og B á grafinu, eru ekki mögulegir. Heilar á geira C eru það, og því nær sem þeir eru skurðpunkti línanna, X, því betur nýtast bæði yfirsýn og stærð. [e] táknar allt það efni sem tiltækt er fyrir smíði heila, þó að ekki sé ljóst hversu mikið það er, og hvar [e] ætti að vera á skalanum.

Það er ekki annað að sjá, en að ef heili er svo stór að yfirsýn hans bíði skaða af, þá sé minni heili öflugri. Heili í skurðpunktinum X er því hinn öflugasti og umfangshæfasti sem mögulegur er. En hve flókið er hið flóknasta verkefni sem X-heilinn ræður við?
Það er ef til vill mikilvægasta spurningin af öllum, því að á svarinu veltur einmitt líka svarið við spurningunni um það, hvort hægt sé að búa til eina lokaniðurstöðu um allt og alheiminn.
Og vissulega er líka skilyrði, að nægt efni sé til í þennan heila.

*Þ.e. 8x7x6x5x4 litasamsetningar sem má raða upp á 120 mismunandi vegu. Reki einhver augun í að þessi útreikningur er ekki réttur, þá vil ég benda á, mér til afsökunar, að ég er skógverkfræðingur, ekki bara-verkfræðingur.

Athygli vakin

2008-02-23T17:11:00.003Z

Verði einhver lesenda þessarar síðu á ferð í Höfn hinn 13. marz næstkomandi, er þeim hinum sama velkomið að kíkja við á Árnastofnun hér í borg, um kl. 15:00 (minnir mig).

Þar mun erindið „En præmis til Árni Magnússons jordbogkommission“ verða flutt af undirrituðum.

Sbr. http://arnamagnaeansk.ku.dk/seminarer/ams_forskermoeder/

Hilsen.

Nýi borgarstjórnarmeirihlutinn

2008-01-22T20:25:00.000Z

„Valgarður mælti: Illa hefir þú launað mér goðorðið er eg fékk þér í hendur að fara svo ómannlega með. Vil eg nú að þú launir þeim því að þeim dragi öllum til bana. En það er til þess að þú rægir þá saman og drepi synir Njáls Höskuld. En þar eru margir til eftirmáls um hann og munu þá Njálssynir af þeim sökum drepnir verða."

"Eigi mun eg það gert geta," segir Mörður.

"Eg skal leggja ráðin til," segir Valgarður. "Þú skalt bjóða Njálssonum heim og leysa þá út með gjöfum. En svo fremi skalt þú rógið frammi hafa er orðin er vinátta með yður mikil og þeir trúa þér eigi verr en sér. Máttu svo hefnast við Skarphéðin þess er hann tók féið af þér eftir lát Gunnars. Munt þú svo fremi taka höfðingskap er þessir eru allir dauðir."

Þessa ráðagerð festu þeir með sér að sjá skyldi fram koma.“

Kvæðagerð í kreppu - íslenzkan sem slík í öngstræti

2008-01-16T23:45:00.000Z

Þrír bókmenntafræðingar sitja á kaffihúsi:
- Guð er dauður.
- Höfundurinn er dauður!
- Harry Potter er dauður.

Ég vona að þessir heimsku bókmenntafræðingar móðgist ekki við svona gáfulegar skrýtlur. Annars er þetta hæfilegur inngangur, því að svo vill til að efni þessa pistils er, ef svo má segja, bókmenntalegt. - Í þessum pistli held ég því fram að skáldskap á Íslandi hafi hnignað; bendi á eina ástæðu þess, og útlista að lokum leið úr þeirri ógæfu.
---
Ef gluggað er í bundið mál frá fyrri tímum, þá sést vel sú orðgnægð sem skáldin höfðu að moða úr. Þetta er einna gleggst í rímnakveðskap. Jafnvel í ofur-venjulegum rímum brimar af orðasjónum upp í opið fangið. Ein ríman byrjar á: ,,Brast þar áður mærðin mín/”, önnur hefst þannig: ,,Skemmdist kvæða stífluð æð/”* Einsog birkiskógur með blágresi undir er auðugari en þurrt beitilygsholt; þannig var málið ríkara og gróskumeira en það er nú. Urmullinn kitlar jú.
Nútímamaðurinn klórar sér í kollinum og spyr hvað sé á seyði. Afhverju eru öll þessi orð um sömu hlutina? Og ég skal játa – mest var ort um bardaga, sjóferðir og gengilbeinur við drykkjuveizlur fornmanna. Í rímunum er fátt annað en grjót, óveður og blóð.
En skáldin voru furðulega lunkin við að klæða efnið aðdáunarverðum búningi. (Það er spurning hvort er aðdáunarverðara; sjálfur búningurinn eða hvernig hann var gerður?)
Nútímamálið er hinsvegar fullt af stirðum og luralegum orðum. Látum vera tölvu, síma, fax og gemsa – öll snotur orð. En hvað með ljósaperu, stofnun, ráðstöfunarfé?
Hvað þjáir bændur nú til dags? Hvernig hljóða mansöngvarnir? Afhverju eru samsett orð skáldleg í fornmáli, en hversdagsleg í nútímamáli? Og hvað varð til þess að íslenzkan er orðin svona ófögur?

Íslenzkunni er að hnigna. Ef við tegruðum hana einsog hún er núna, lægi hallinn beint til Kaupmannahafnar. Fólk hefur ómeðvitað steypt málið í þurrt mót, kynslóðirnar hafa lítil samskipti á milli sín, og mikill hluti af því máli sem við tökum við, er úr fjölmiðlum. Þeir sem skrifa í dagblöð og tala í útvarp eru ýmist upplesnir af erlendum námsbókum, eða hafa hreinlega lært í útlöndum. Svo halda þeir að í krafti þess að þeir séu Íslendingar, þá fari þeir létt með að snara öllu yfir á íslenzku. Nei – meira að segja Heimir er orðinn háður lýsingarorðum. (- hann fær á baukinn fljótlega. PS)
Ráðizt á orðhenglana! Notið fátíð orð, jafnvel þó að þannig kunnið þið að líkjast fólki með Asperger-heilkenni. Lesið í orðabók á kvöldin, eða þó ekki væri nema samheitaorðabókinni. Talið afturábak. Og verið óhrædd við að vera kannski ekki fullkomlega skiljanleg í fyrsta kastið. Nútímaíslenzka er hvort sem er illskiljanlegt mál. Og í annan stað: ef nógu margir kjósendur Samfylkingarinnar æskja þess, verða markaðsöflin fljót á sér að gefa út bókina Orðin sem þú skildir ekki en þorðir aldrei að spyrja hvað þýddu. Mér mun ekki þykja leitt ef sú bók verður stór. Hinsvegar óttast ég hvað margir munu sjá mörg orðanna í fyrsta skipti einmitt þar.

Vissulega er hægt að smíða margt með öxinni einni saman. Og ég hrífst alltaf af tónlist sem spiluð er á «hamlandi» hljóðfæri, ef útkoman ber vott um sérstaka færni tónlistarmannsins. En á sama hátt og orðin verða fleiri, sem hægt er að skrifa ef stöfunum fjölgar, þá verða ljóðin meiri ef orðunum fjölgar; og það verður áreiðanlega léttara að yrkja þau.
Þegar ég var lítill var í skólanum alltaf verið að segja okkur frá lífinu í gamla daga. Við fengum að heyra um baðstofuna, rokkinn og snælduna, tólgarkertin, orfið, ljáinn og lestarferðirnar. Þau orð sem notuð eru um hluti og fyrirbæri, hand- og hugleikin nútímaíslendingi – eru einfaldlega of þurr, löng og óskáldleg til þess að hægt sé að notast við þau í skáldskap.
Fegurstu nýju orðin er að finna í íðorðaforða eðlis- og líffræða. Ástæður þess eru mér huldar. En á öðrum sviðum athafna okkar mætti taka sér þær til fyrirmyndar. Það þarf að finna upp ný orð og koma þeim í umferð, fjölga samheitum og drepa stirðnuð orðtök úr Dróma. Helzt þarf að þýða nýjungar með sem styztum nýyrðum, og notast við sjaldgæfa beygingarflokka, - ekki þannig að öll kvenkynsorð fái enguna –a, og karlkynsorð –i. Einmitt með sem flesta beygingarflokka verður málið fegurst og auðveldast að yrkja á því.
Og almennt séð: höfum meira álegg ofan á brauðið. Því að þar er ort sem orðin eru til.

*Rímur af Andra jarli, ortar af sr. Hannesi Bjarnasyni og Gísla Konráðssyni. Skúli Thoroddsen. 2. útg. Bessastöðum. 1905.

Um þegna

2008-01-15T20:36:00.000Z

Í Fréttablaðinu í dag, bls. 16, er stórmerkileg grein eftir Sigurð Líndal prófessor. Einungis eitt angraði mig við lestur greinarinnar, en það er notkun orðsins þegn. Með orðum Sigurðar: „Meðal þeirra grunngilda sem móta eiga lög í réttarríki eru að mælt sé fyrir um fyrirsjáanlegt ferli sem þegnarnir geti treyst.“

Ég hefi staðið í þeirri meiningu að til þess að teljast þegn (d. undersåter, e. subject, þ. untertan) þurfi maður að vera undir einhvern settur, t.d. konung af guðs náð. Hér á Íslandi hefur enginn verið gúdderaður konungur síðan 1944 (en hinir ágætu Aldinborgarar sem ríkja í Danmörku geta vitaskuld ekki skilað þeirri náð sem guð hefir gefið þeim, þ.e. konungsvald yfir Íslandi, og gengur í þeirra ætt líkt og liðagigt í öðrum). Í staðinn tókum við upp lýðræði, og kusum að hafa valdið hjá innbyggjurum landsins sem aftur framselja það hið sama vald til fulltrúa sinan í kosningum. Þetta er ekki ólíkt því að eiga hús, en nenna ekki að þrífa það, og ráða (kjósa) ræstitækni til að sinna ráðstöfun þrifanna, og endurskoða síðan ráðninguna að fjórum árum liðnum. Innbyggjarar landa þar sem þetta sístem er viðhaft hélt ég að nefndust borgarar.

Látum vera að maður sem ekki hefur í höndum vald frá borgurunum missi þetta orð út úr sér. En leiðinlega oft heyrir maður þingmenn og jafnvel ráðherra brúka það. Í svipinn man ég eftir Jóni Magnússyni*, Bjarna Harðarsyni** og Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur***. Þeir eru vafalítið fleiri, og mætti gjarnan vinna úttekt á þekkingu valdhafanna(leigjendanna) á lýðræðislegu stjórnarfari.

* Hann notaði reyndar bæði þegn og borgari í sama viðtali.
** Hann innti ég eftir skýringu á þessu orðfæri og sagði hann að sér þætti þegn fallegra orð en borgari! Mér finnst þræll flottara en frjáls maður; ég kalla þig því þræl! Hvílík fásinna.
*** Þetta sagði hún í ræðu á 125 ára afmæli Þjóðskjalasafns Íslands. Sem er merkilegt, því sú stofnun gætir réttinda borgaranna með því að varðveita skjölin um gjörninga kjörnu fulltrúanna og ráðinna embættismanna og veita borgurunum aðgang að þeim.

Bréf til Unnar Maríu

2008-01-07T22:22:00.000Z

Nú í dag leit inn hér á Lesnum höfundur pistils sem ég hafði tekið til umræðu í pistli, sjá hér: http://lesnir.blogspot.com/2007/11/egar-femnisti-hrasar-hugtakaneti-snu.html

Téður höfundur hefur í framhaldinu ritað um skrif mín, sjá hér: http://unnur.klaki.net/mind/entry/1199732487.html

Það er ætíð gleðiefni þegar skrif manns vekja viðbrögð, og því er ekki úr vegi að víkja nokkrum orðum að orðunum. Skal hér reynt að ansa Unni eftir föngum, í réttri röð efnisins skv. pistli hennar. En áður en ég hef þá umræðu vil ég nota tækifærið og biðjast afsökunar á orðum mínum um íslenskukunnáttu Unnar í fyrrnefndum pistli mínum. Þau voru meint sem kaldhæðið grín en í endurliti er mér ljóst að þau áttu engan rétt á sér.

Fyrst ber að árétta að Unnur hefur aldrei „offað“ [sic] mig á barnum. (Sé skilningur minn réttur, þýðir þetta höfnun af einu tagi eða öðru (kristilega kærleiksblómin spretta o.s.frv.)) Unni hef ég reyndar einu sinni rætt við, mér vitanlega; það var um efni erindis hennar á árshátíð sagnfræðinema árið 2007. En spurningunni um, hvort að ég hatist við femínista og sjái þá af þeim sökum í hverju horni, er erfitt að svara. Mér vitanlega hatast ég ekki við nokkurn mann, enda mikill friðarins maður. Hins vegar er mér illa við þegar menn/fólk/einstaklingar slá ryki í augu lesenda sinna með sérviskulegri hugtakanotkun sem heftir skilning.*

Orð Unnar um meint andlát höfundarins skil ég ekki.** Felst í andsvari við pistli á opinberum vetvangi með pistli á opinberum vetvangi morð á höfundinum? Sé skilningurinn sá, að um texta einhvers annars en manns eigins megi ekki ræða án þess að líta svo á að höfundur hins fyrri texta komi málinu ekki lengur við, þá hefur Unnur sjálf framið vel heppnað hjartahnoð á höfundinum, og umræðan lifir: Sjá! báðir höfundar bera lífsanda í brjósti og ræða texta sína frjálst og milliliðalaust (nema gagnavarpið (e. internet) sé talið milliliður). Færi ég henni bestu þakkir fyrir lífgjöfina.

En þá komum við að rétti dagsins. Unnur segist, í fyrrtilvitnuðu bloggi, stundum nota „"kona" í staðinn fyrir "maður" af því [henni] finnst það fyndinn útúrsnúningur.“ Þessi orð gleðja mig ósegjanlega. Það er fátt jafn upplífgandi og jafn mikið andans fóður og leikur að tungumálinu. Þetta iðkum við iðulega hér á Lesnum, eins og sést á ritstílnum sem hér er við hafður. (Ekki fer nokkur maður að taka þennan stíl alvarlega? Glíkt, sókt, zeta eftir geðþótta? Mig hlægir.) Það er einnig sem mig minnir að Morgunblaðið hafi flutt af því frétt að vísindamenn, breskir að ætt, hafi fundið það út að með því að reyna á þanþol tungumálsins auki fólk á hugargáfur sínar (einnig átti maður að verða klárari brúki maður vinstri hönd til tannburstunar, sé maður rétthendur, og öfugt). Því er þó ekki að neita að það er eitthvað við þessa mjög svo móðins kyngervingu tungumálsins sem ergir mig. Ásteytingarsteinninn, eftir því sem ég best fæ séð, er þessi: Þarf hvort kyn sitt tungumál? Þeirri spurningu verður hver að svara fyrir sig. Ég er það mikill jafnréttissinni að ég svara henni neitandi.

Um menntun og störf Unnar, eða nokkurs varaborgarfulltrúa Vinstri-Grænna (eða Vinstri-Græns eins og sumir vilja hafa það), hef ég ekki forsendur til að tjá mig. Ég óska henni alls hins besta og þakka viðkynninguna.

_____
* Hér má jafnvel ympra á bjálkanum og flísinni.
** Enda er ég afar illa að mér í nýmóðins bókmenntafræðum.

Nokkur kvæði

2007-12-28T01:15:00.000Z

Ég blaðaði í gegnum vísnasafn Káins í kvöld, og rakst þar á nokkur skemmtileg kvæði:

Áminning

Hvar sem finnur íslenzkt orð,
ef því fylgir kraftur,
geymdu að, unga andarstorð
á því máttu ei fremja morð.
Gleymdu orðin ganga sjaldan aftur.

Ruslfiskur á Íslendingadaginn

Gleymd er okkar gamla sögueyja
grafin, staursett, lá mér við að segja.
Enskan hefur alltaf nóg að segja,
íslenzkan má halda kjafti og þegja.

Eitt er hér enn eftir K.N. (heiti þess þekki ég ekki).

Yngri kynslóð yrkir nú í prósa,
eins og skáldin fyrr, á dögum Mósa;
rímlaust bull í ræðuformi þylur
á rósamáli, sem að enginn skilur.

Þá flaug mér í hug:

Sumir ekki við rímið ráða,
rænulausir saman kuðla
bögu, sem má bæta, smáða
bær’ún sína fögru stuðla.

Eitt er víst, að ekki þætti
alltof fínt, að binda
kvæðin, með kunnum hætti.
Karlæg slík ljóð enda.

(Hér er ljót endurnýting rímorða úr vísu eftir mig hér neðar á síðunni, ennfremur er viðtengingarhátturinn í fyrsta vísuorði annars erindis vafasamur.)

Ég barði saman nokkrum vísum enn, hér er ein, um biðlundarleysi og dramb nútímamannsins:

Hybris

Óþolinmæðin mæðir oss,
missa vil engan tíma.
Vér óskum að hæsta hnoss
hneppum, nú skal glíma
við skáldamál víðsjárvert,
virðing og æðstu metorð:
Vor! Svo minnist mannsbarn hvert
Músu, sem gaf oss orð.

Eins og þeir sem mig þekkja vita, þá er ég Árnesingur. Því liggur beint við, að semji ég ættjarðarljóð, þá er viðfangsefni þess sýslan mín og hreppar hennar umfram annað:

Ættjörðin

Móða sértu á milli klóa
miklu Þjórs- og Ölfusár,
þá ertu í fallegum Flóa!
Felldu af hamingju tár.

Flóinn er flatur, en þó
fagran ég verð að telj’ann.
Þaðan Heklu sérð, og sjó
sjúklega langt í buskann!

Hinsvegar, leiti hugurinn
heldur ofar,
er Hrunamannahreppurinn
himnum ofar!

Undir vetrarsólstöðum

2007-12-22T15:06:00.000Z

Kæru lesendur. Kæru vinir.
Þó að það sé hlýtt í herberginu, þá sést varla út um gluggann fyrir frostrósum. Og í dag eru sólstöður. – Langamma sýndi mér hvernig einmitt þennan dag sólin rétt skríður upp á milli strompanna á húsinu í Stóru-Sandvík, séð neðan úr baðstofuglugganum. Ýlissólin birtir yfir ísað framtúnið, með gul stráin titrandi uppúr snjónum við skurðina, þartil hún gengur aftur niður og dimmir og roðnar á svellunum einsog hún væri að fjarlægjast í síðasta sinn.
Það er kannski örlítið töfrandi, allt þetta myrkur; einsog að kafa niður í djúpan brunn og ná til botns, eða búa í tuttugu ár undir svo svörtum greniskógi að maður sjái ekki stjörnurnar nema sjöunda hvern sunnudag; þær verða þá bara ennþá fallegri. Það eru harkan og úthaldið sem sefja í myrkrinu.
En héðanaf tekur dagana að lengja. Hinir köldu og grimmu nýársmánuðir líða hjá æ bjartari, þartil sjálft vorið strýkur okkur um kollinn og við pírum augun í sólinni.

Um nónbil bjarmar af sólarlaginu, glórauðu, bakvið bryggjurnar og vörukranana. Himininn skartar sínum fegurstu gráu tónum, aspirnar glenna greiparnar og bíða þess að krákurnar komi fljúgandi. Í runnunum hnipra spörvarnir sig í hópum og tipla létt við húsin ef einhver skupluklædd amman hefur kastað fyrir þá brauðmylsnu. Á kvöldin lýsa götuljósin aðeins sem ágengar týrur í fjarska. Eða magnast upp í tímalausri, flauelsmjúkri snjódrífu yfir öllum höttunum, nema mér einum, sem geng berhöfðaður í dásemd, með duggarahúfuna í hendinni.

Mig dreymdi í nótt að ég hefði fundið rauðkál úti í búð. Ég át það með matnum þartil ég sá, mér til mikillar furðu, að það var aðeins ein skeiðarfylli eftir í krukkunni. Því að súrmjólkurmorgnar eru alltaf kaldir.
Megi öll jól verða að brandajólum, og allt ölið klárast á þrettándanum.
Með kveðju - Palli

Hátíðardagskrá Lesinna í tilefni 200 ára afmælis Jónasar Hallgrímssonar

2007-11-16T15:39:00.001Z

Ávarp

Rétt í þessu barst mér sírenusöngur inn um gluggann á kontór mínum í Árnagarði. Heyrðist mér sungið á íslensku, þó að ekki hafi ég greint lagið. Það er vel við hæfi í dag.

Íslenskan hefur líklega aldrei staðið hallari fæti en einmitt nú á allra síðustu tímum. Eitt örlítið dæmi um það er að hreppstjóra í ágætasta hreppi Suðurlands tókst að láta út úr sér að nú væri að líða að 200 ára ártíð Jónasar. Það eitt og sér væri kannski ekki svo slæmt, en verra var að enginn hló að honum. Á það ber að benda að hreppstjórinn er aðfluttur.

Mikið hefur verið rætt um örar breytingar á tungunni á undangengnum árum, þannig að nú er svo komið að unglingarnir skilja ekki einu sinni lapþynnstu útgáfur/þýðingar Íslendingasagnanna. Eina stærsta orsök til þessa tel ég vera samskiptaleysi millum kynslóða. Börn eru alin upp á stofnunum innan um önnur börn og af niðursoðnu forheimskandi sjónvarpi í annan tíma. Ekki tala þau við eldra fólk sem aftur hefur sitt mál frá eldra fólki og þanninn koll af kolli. Þessu ætti bráðast að breyta.

Einnig má eyða orðum í tal um þá grósku sem verið hefur í ljóðagerð síðustu misserin, en þá gleymist að kiðin sem telja sig til skálda nú til dags kunna ekki að beita ljóðstöfum eða binda í brag. Jafnvel má efast um að þau kunni að telja atkvæði. Að yrkja á íslensku hefur alla tíð frá upphafi byggðar merkt: stuðlar og höfuðstafir. Ef ort er án þeirra er ekki ort á íslensku. Stuðlarnir eru svo samofnir íslenskri tungu að stærilæti þykir mér að hnýta í þá. Vel má hafa gaman af orðum sem raðað er saman án þess að þau séu bundin með bókstafarími en að kalla slíkt ljóð eða kvæði og þann sem það iðkar skáld er á misskilningi byggt. Þessu þarf að finna annað nafn. Endarím er hinsvegar aðflutt sunnan úr álfu og má að meinalausu sleppa, sbr. hina fornu norrænu bragarhætti, sem hafa varðveist á Íslandi einu landa. Rímið er ágætt til síns brúks og getur fegrað lítið ljóð, en nauðsyn tel ég rím ekki vera.

Lesendum lesinna til aflestrar færi ég svo frámunalega fánýtt kvæðakorn kveðið af vanefnum og vanviti. Njótið vel.

Einn á vegi gumi gekk
gulri undir sólu.
Hafði í sínum hærusekk
hundrað ljóð á spólu.

Var hans yndi óðafag,
ætíð valdi stuðla.
Ekki vild’ann vondum brag
vitlaust saman kuðla.

Hann var grýttur, hæddur, svei!
Halló þókti og forn.
Borgarbúar vildu ei
Böðverksmjaðarkorn.

Vísast eru vísur malar
vorsins angan glíkar,
en þó þær fáist falar
finnast engar slíkar
andans völlum virtum á
Virgli og Óðni háum hjá.
Þær dyljast oní djúpri lág
dirfast ei að berast á.

Þegar femínisti hrasar í hugtakaneti sínu

2007-11-12T11:08:00.000Z

(Nótat: Um leið og ég biðst afsökunar á því að ýta Páli skör neðar hér á Lesnum hvet ég lesendur eindregið til að lesa ágætan pistil hans.)

Margar femínístur [!] leitast eftir því að kyngera tungumáls sitt fram úr hófi, í því augnamiði að lýðum sé það ljóst að þær eru meðvitaðar um kyn sitt og stöðu þess í hinu samfélagslega híerarkíi.
Dæmi um þetta er flótti frá hugtökum á borð við maður, þar eð það orð virðist hafa skipt um merkingu nú í seinni tíð og sérhæfzt á þá leið að tapa helmingi þýðingar sinnar, þ.e. orðið táknar karlmaður í margra munni en útilokar kvenmennina.
Æ oftar rekst maður á þetta, nú síðast í dag. Ég las:

„Verslanamiðstöðin er sjálfstæð og manngerð veröld. Kona þarf ekki lengi að hugsa um Kringluna, árstíðabúninga hennar og þemadaga til þess að eiga auðvelt með að samþykkja samlíkingu Barbers og í þessu samhengi er skemmtilegt að hugsa um slagorð elstu verslanar Kringlunnar, Hagkaupa, að það sé þar sem Íslendingum finnst skemmtilegast að versla!“¹

Fyrst þegar ég las þetta skildi ég setninguna ekki. Ég hélt að kona væri hér notað til að leggja áherzlu á verzlunareðli kvenna, glíkt veiðieðli karla, en svo við þriðja lestur uppdagaði ég að hér hafði misritast og átt að standa maður. Kannski þetta sé mislukkuð þýðing? En nóg af flimtan. Við fjórða lestur sá ég eitt sem hafði farið fram hjá mér fram að því; nefnilega setninguna á undan, sem einnig er vitnað til hér að ofan. Manngerð veröld. Hér er greinilega andstæðupar á ferðinni, í huga höfundar (höfundarínunnar? höfundunnar?). Vonda veröldin sem höfundur lýsir (sem vissulega er vond, ég tek undir flest það sem tilvitnaður pistill fjallar um) er handverk karlmanna, en vegna sérvizku höfundar í því að vilja ekki segja: „Maður þarf ekki … “ þá gerbreytir setningin um merkingu. Hún angar af kynjapólitík sem er alls ekki það sem pistillinn fjallar um, nema höfundur hafi viljað koma því fram svona á milli línanna. Þá er nú hreinlegra að segja það hreint út frekar en að valda misskilningi með lélegri íslenzkukunnáttu.

---
¹ Unnur María Bergsveinsdóttir: „Hvað er Ævintýraland?“ Í gagnavarpinu: http://hugsandi.is/article/210/hvad-er-avintyraland, sókt 12. nóvember 2007.

Vetrarbyrjun

2007-11-10T13:20:00.000Z

Kæru lesendur, kæru vinir.
Veðrið hérna er ekki ósvipað veðrinu í Flóanum. Ýmist er frost eða hláka, rigning og skúrir til skiptis við éljagang nema ofankomulaust sé, og alltaf í það minnsta gola. Munurinn er hinsvegar sá, að í Flóanum gengur maður um á grasi. Hér gengur maður í drullu.
Núna eru dagarnir litlausir - laufið allt fallið af trjánum, og ekkert minnir lengur á þróttgræna liti sumarsins, fyrir utan öll grenitrén einhverstaðar langt úti í skógi, þar sem er hvort eð er alltaf myrkur. Þó standa enn mjúkar og gulnaðar nálarnar á lerkitrjánum. Liturinn ljáir þeim í senn virðuleika og yfirskilvitlega fegurð. Ég er handviss um að ef ég sæi stúlku á mínu reki með slíkan hárlit þá gæti ég ekki á heilum mér tekið, ekki fyrr en ég drykki með henni kampavín á nýársnótt.

En þar sem enn er langt í nýár, þá langar mig til að stikla á ýmsu, sem hefur borið við í haust.

Flest er meira og minna við það sama. Heimavistin drekkur. Skólinn er að drepa mig úr leiðindum. Kennararnir nenna varla að setja manni fyrir, nema þeir sem eru komnir yfir sjötugt. Þeir eru vel helmingur kennara okkar. Hér í borginni er líka allt hið sama; verðhækkanir og ónýtt malbik. Í öllu Rússlandi er kyndikerfið í Arkangelsk verst búið undir veturinn. Nýji forsætisráðherrann hundskammaði borgarstjórnina opinberlega fyrir ekki svo löngu. Við fengum ekki heitt vatn fyrr en vel var liðið á október. Í 35 daga fór ég þessvegna ekki í sturtu. Ég er mjög stoltur af því.
Nú erum við Sanja herbergisnautur bæði ísskáps- og sjónvarpslausir. Sjónvarpið og ísskápurinn voru í eigu fyrrverandi bekkjarfélaga okkar, og um daginn kom hann og tók góssið. Annars hef ég áður verið ísskápslaus í hálft ár, það var vorið 2005, og fannst það bara allt í lagi. Og sjónvarpsdagskráin er svo mikið rusl að það er ekki nema gott mál að vera laus við það líka. Verst að ég sé aldrei fréttir.
En það er heldur aldrei neitt í fréttum í þessu landi. Fólk les ekki blöð. Það sem stendur í blöðunum er enda aðallega þvættingur og heimska. Í sjónvarpinu eru mestmegnis stórslys, fjöldamorðingjar, Pútín og ríkissaksóknari. Ég horfði með tífalt meiri ánægju á Stöð 7 en á ríkisfréttastöðvarnar. Á Stöð 7 eru sýndar jaðaríþróttir – fiskidorg, pílukast og póker.
Það verður þá bara meiri tími til námsbókalesturs. Mig langar að geta þess að hér eru námsbækur fríar. Sem eru nokkur viðbrigði frá því sem var í Fjölbrautaskólanum. Við búum til bókalista, og komum með hann í bókasafnið, og ef við höfum skilað öllum bókum síðan á síðustu önn, þá fáum við þær nýju vandræðalaust. Ég er hinsvegar einn fárra sem fékk þær í haust; hinir höfðu allir glatað bókum, og vilja helzt ekki láta sjá sig á bókasafninu.

Ég minntist á verðhækkanir. Já, hér er verðbólga, meiri en á Íslandi. Mest hlýzt það af meintum uppskerubresti á korni, sem spratt illa í sumar. Það sést vel á brauðverðinu; hækkaði úr 11 rúblum síðan í vor, uppí tæpar 16. Sólblómaolía hefur snarhækkað, mjólk, og kartöflur. Ostur hefur tvöfaldazt í verði. Bjór hefur líka hækkað. Það eina sem ekki hefur hækkað er niðursoðið kýrkjöt, þriggja ára gamalt.
Framleiðendur og seljendur drýgja vörur sínar sem aldrei fyrr. Ég heyrði, að brennivínsverksmiðjan Alvíz, hér í borg, væri hætt að kaupa spíra sunnan úr Kákasus til þess að búa til koníak, og væri þess í stað farin að nota etanól unnið úr trjákvoðu með brenninsteinsgegnumleiðingu. En ég sel það ekki dýrara en ég keypti það.
– Mér finnst einhvernveginn orðið einsog ég sé kominn aftur á 18. öld; kaupi mjöl á okurverði, gott ef ekki maðkað. Svo étum við grautinn okkar sitjandi á rúmunum, enda búum við í baðstofu. Ég hef líka verið að velta því fyrir mér að setja skæni í gluggann.

Klukkan var færð um daginn. Þannig fer að birta uppúr fótaferðatíma, en kvöldin eru ótrúlega dimm. Ef það er lágskýjað ljómar himinninn upp af götuljósunum, alveg einsog í Norðurmýrinni, á sunnudagskvöldum í logndrífu. Annars er nóttin gljáandi svört. Þangað til að út úr dimmblárri eldingunni fléttist enn einn hrímgrár morguninn.

Nokkur orð um „kyn“

2007-11-04T21:19:00.000Z

Þó að „kyn“ hafi á undanförnum árum mátt þola slíka sundurtætandi skilgreiningarútreið af hálfu mistækra spekinga og spekúlanta að nú sé orðið vart nothæft lengur (nema þá í hið minnsta fimm undirgreinum, segja mér fróðir menn), vil ég nú samt gera það, eða birtingarmynd þess, að umtalsefni mínu.

Í nýrri útgáfu Biblíunnar, er kom út á dögunum, er stórt skref tekið í átt til þess sem nefnt er mál beggja kynja. Með því er leitast við að tákna ávarp til beggja kynja með greinilegum hætti í stað þeirrar aldagömlu málvenju að láta karlkyn vera hið hlutlausa kyn (allir í röð!). Sumum einstaklingum eða þjóðfélagshópum mun finnast slíkt orðalag útilokandi gagnvart kvenkyni, sem þeir telji karlkynið ekki ná yfir. Í biblíumáli hefur karlkyn fyrir bæði kynin verið sett, og svo hefur það verið óslitið frá fornu fari. Þetta kemur skýrt fram í Skipan Jóns biskups Sigurðssonar frá 1345:

„Ef finnz af liki kristins manz vti eins huers stadar oc se suo miog* vanadr likaminn at eigi siai getnadarlimina. huort karlmanz lik er edur konv. enn menn viti vist at sa edur su sem vti vard atti at kirkiu at liggia þa a yfir at syngia. Enn þat er eigi greint huort yfir konu skal syngia edur karlmanni. Enn þar sem ef er a huort er. truir eg karlmanz tegvndina þvi hier firir eiga at setiaz. þuiat hun er hueruitna j helgum ritningum firir huort tueggia sett.“ (Dipl. Isl. II, bls. 799, eftir hdr. AM 39 8vo frá um 1470).

Hér kemur fram að sé lík svo illa leikið að ekki megi greina hvort um karl eða konu ræðir, skuli sungið yfir líkinu sem væri það karlmaður, enda sé samkvæmt venju að karlkyn geti náð yfir bæði karl og konu. Þó er hér athyglisvert að ekki er vísað til málvenju heldur til Biblíunnar.

En sagði ekki Kristur sjálfur þegar honum var sagt að móðir hans og bræður stæðu úti og vildu finna hann: „Móðir mín og bræður eru þeir, sem heyra Guðs orð og breyta eftir því.“? Gamla þýðingin hljóðaði að minnsta kosti svo (Lúkas 8:21). Að vísu er þessi tiltekna notkun ögn annars eðlis, en er þessi skilningur ekki lykillinn að túlkun „frændsemisorðanna“ sem fara svona illa ofan í sumt fólk? Hér þarf varla málvenjunnar við. Mér finnst það eyðileggja stíl texta almennt að vera með eilíf innskot, málalengingar og varnagla, og síst til þess fallið að auka hrifmátt textans.

* 'o' er hér með lykkju uppúr sem örðugt er að tákna.

Höfundur

2007-10-19T18:32:00.000Z

Öfugt við það sem margur kynni að halda, hafandi lesið titil þessa örlitla greinarkorns, ætla ég ekki að ræða um höfundinn sem hugtak, og svo sannarlega ekki í einhverri póstmódernískri merkingu.

Tilefnið er að þessu sinni samtal sem ég heyrði, nauðugur, þar sem fræðimaður (áreiðanlega „annars ágætur“) kvartaði yfir fræðimönnum sem sífellt væru að skipta um nafn. Tökum sem dæmi að þessi fræðimaður hafi viljað vitna í B.A.-ritgerðina mína (sem hann trúlega fengi ekki að gera) og skráir höfund hennar, sem von er, svo: Heimir Freyr Viðarsson; eða ef greinin er á ensku: Viðarsson, Heimir Freyr. Nú vill svo til að ég kvænist í framtíðinni og ákveð þá að taka upp ættarnafn verðandi eiginkonu minnar, sem við skulum hafa fyrir satt að verði van der Feest. Fræðimaður þessi ætlar nú að vitna til nýrrar greinar sem ég skila frá mér undir nafninu: Heimir Freyr van der Feest, e.t.v. með skírnarnafni og millinafni styttu, H. F. Eins og þessi fræðimaður talaði var nú aðeins einn kostur í stöðunni: að breyta tilvísuninni í B.A.-ritgerð mína til samræmis við núverandi ættarnafn mitt! Semsé, að árið 2006, áður en ég kvæntist, sé ég titlaður eins og ég er eftir þetta ímyndaða brúðkaup mitt. Er þetta nú ekki vitlaust?

Hvaða hlutverki gegnir höfundurinn í þessari tilvísun eiginlega, hlýt ég að velta fyrir mér? Trúlega er það til þess að finna verkið, og er ekki eðlilegast að skrá verkið nákvæmlega eftir þeim upplýsingum sem koma fram á titilsíðu þess, hvað svo sem kann að hafa orðið um mig síðar.

Eða hvað á þá að gera til dæmis við dæmi þar sem ég væri e.t.v. titlaður „Heimir Freyr Viðarsson, B.A.“ við einhverja grein; ætti að breyta því ef vitnað er til þessarar greinar eftir 10 ár til samræmis við þáverðandi gráðu mína: „Heimir van der Feest, Ph.D.“? Er það sambærilegt? Er það sami höfundur?

Hvað með nöfn borga sem hverfa af landakortum? Hvað með breytta stafsetningu á t.d. Kjøbenhavn? Eða Christiania/Kristiania, ætti að breyta því í Osló? Keflavík og Reykjanesbær?¹ Er þetta ekki tómt rugl?

¹ Smávægileg efnisleg breyting á þessari setningu [20/10/2007].

Blessuð sértu sveitin mín

2007-10-10T22:57:00.000Z

„Ef Flóinn er framtíðarlandið, þá vona ég að sem flestir lendi þar. Járnbraut austur!“ Þessi orð eru höfð eftir Halldóri Laxness („Raflýsíng sveitanna“, birtist í bókinni Af menníngarástandi). Enn er ekki komin járnbraut austur, né heldur hraðbraut eða boðlegar almenningssamgöngur.
Nú stendur fyrir dyrum í hinu ágæta sveitarfélagi Árborg að úthýsa einu starfsemi Háskóla Íslands í héraði með niðurrifi húss í miðbæ Selfoss – sem áður hýsti hluta af starfsemi fyrirtækis sem var ein af forsendum þeirrar uppbyggingar sem hér varð og er elsta steinhús staðarins – svo stórbokkar geti grætt fleiri milljónir – án tillits til þess sem á undan er gengið eða á eftir mun koma. Étur byltingin börnin sín? Rífa afkomendurnir minnisvarðana um feðurna? „Allir vita að menníng er efnahagsatriði;“ sagði HKL í sömu grein og fyrr var vitnað til. Ég er ekki jafn viss. Flóinn er stór og víðlendur en þrátt fyrir það er talið nauðsynlegt að rífa menjarnar um fæðing og klæðing íbúa Selfoss og nærsveita til að rýma fyrir „nýjungum“ (svipaður harmleikur og nú er fyrirhugaður á Selfossi var áður leikinn í Kópavogi, ekki er miðbærinn þar vistlegur). Kannski vita það allir í dag að menningu beri að útryðja í nafni s.k. „hagvaxtar“?
Vonandi er Flóinn framtíðarland. Vonandi er jarðvegur fyrir menningu á Selfossi. Svo mikið er víst að hana er ekki að finna þar í ríkum mæli í dag, og hefur ekki verið að finna um langt skeið. Nýlega bárust af því fréttir að gamalgróinn kór hér í bæ telur ekki forsendur fyrir áframhaldandi starfi; það tók aldarfjórðung að endurreisa kvikmyndahús í bænum; leikfélag staðarins, sem boðið er á hátíðir erlendis með sýningar sínar, starfar í smáu og gömlu húsnæði sem sárvantar viðhald og endurreisn; allnokkuð er liðið síðan glæsilegt hús sem byggt var fyrir Mjólkurbú Flóamanna fyrir rúmum 70 árum og var teiknað af Guðjóni Samúelssyni var rifið; bæjarstjórn sá ekki ástæðu til að fagna 60 ára afmælis Selfosshrepps „hins forna“ (það þurfi einkaframtak til!); afkomandi Vestur-Íslendinga sem ég hitti fyrir nokkrum misserum sagði Selfoss minna sig helst á amrískan smábæ (Súbvei, Kenntúkkí &c.); vínstofur hér hafa ekki verið á vetur setjandi, hvorki að andlegum burðum né líftíma; listasafn, byggðasafn og náttúrugripasafn hafa annað hvort flúið eða fallið úr hor; þegar loksins loksins kom hér bókabúð þá kaupir fólk jólabækurnar frekar af Bónusi í stað þess að styrkja framtak heimamanna; eina styttan í bænum (brjóstmynd af fyrsta Kaupfélagsstjóranum) var fjarlægð þeygjandi og hljóðalaust fyrir nokkrum árum; einu sinni hefur verið reynt að setja hér upp útilistaverk, en skemmdarvörgum tókst með snarræði sínu að afstýra þeim tilraunum; menningarlegar ferðamannasnörur drauga og forynja lifa betur við ströndina en í fjölmennasta þéttbýliskjarna svæðisins; rauð og blá veitingahús sömuleiðis; við horfum upp á stórvirkar vinnuvélar naga fjallið þar sem Ingólfur var heygður (burtséð frá því hvort hann hafi verið til eða ekki) inn að rótum (þó það sé reyndar í Ölfusinu) og síðast en ekki síst: nafn höfuðbólsins er orðið að samnefnara fyrir menningarleysi og lágkúru á landsvísu. Ekki er það björgulegt.
Hvar er torg Egils Thorarensens? Á milli ráðhúss Árborgar og jarðskjálftamiðstöðvar Háskóla Íslands er bílastæði! Þar væri hægt að halda 17. júní hátíðlegan og leyfa mannlífi og menningu að blómstra árið um kring – að því gefnu að stætt verði fyrir sviptivindum frá væntanlegum háhýsum. Héraðsskjalasafn Árnesinga sárvantar geymslur, skrifstofur og aðstöðu fyrir fræðimenn. Bæjar- og héraðsbókasafnið er sömuleiðis að verða uppiskroppa með pláss. Útlit er fyrir að stórmerkilegt bókasafn séra Eiríks Eiríkssonar lendi á vergangi vegna þessa. Pakkhúsið hentar prýðilega undir ofantalið, vegna sögulegs gildis hússins og nálægðar við söfnin tvö. Mótbárur gegn þessum hugmyndum hef ég heyrt þær helstar að verslunarhúsnæði vanti pláss í miðbænum. Boðberar slíkra skoðana vilja kannski einnig leggja það fram við borgarstjórn Reykjavíkur að Iðnó og Menntaskólinn í Reykjavík yrðu rifin til að rýma fyrir framþróun og hagvexti?
Að lokum: Bankamenn og aðrir forkólfar viðskiptalífsins tala nú um stundir fjálglega um vafning íslenskrar tungu um tennur sér, og vilja hana feiga (innan síns geira) af þeim sökum. Varaformaður flokks viðskiptaráðherra (sá ráðherra er nýfluttur á Selfoss) hefur tekið í sama streng. Því er við hæfi að hafa eftir þetta vísubrot úr kvæði Jóns Helgasonar, prófessors í Kaupmannahöfn; ég kom þar:

En ég kveð á tungu sem kennd er til frostéls og fanna,
af fáum skilin, lítils metin af öllum;
ef stef mín fá borizt um óraveg háværra hranna,
þá hverfa þau loks út í vindinn hjá nöktum fjöllum.

Ljóð, fjöldaframleiðsla og fleira

2007-10-07T13:50:00.000Z

Þegar ég sit hér og hlusta á samtengdar rásir ríkisútvarpsins í gamla Radionette-viðtækinu, með stillt á „stereo“ og „tale“, „jazz“ eða jafnvel „orkester“ til að leyfa þessum listmálara að skreyta herbergið mitt tónum í öllum regnbogans litum, þegar svo ber undir, verður mér hugsað til garmsins í hinum enda herbergisins. Þó að garmurinn sé ágætt merki, frá mínu uppáhaldslandi, og þrátt fyrir að vera rúmum 35 árum yngri en radionettan, þá er þetta óskaplega mikið skran. Hér má glöggt sjá hve framleiðsluháttum hefur hrakað. Varla þarf að taka fram hvort tækið greinir mér frá stöðu heimsmálanna.

Mér verður vitaskuld hugsað til ljóðagerðar.

Ljóð. Þetta skemmtilega, knappa form. Knappt í hvaða skilningi? Ja, svar nútímaskáldsins er að það sé knappt „að lengd“ (ef það kann þá að stafsetja). Er það ekki líka knappt í skilningi bragarháttarins sem þjarmar illvígur að efni þess, setningaskipan, orðavali, áherslum, hrynjandi, atkvæðagerð, þunga, krafti ...? Það má líta á ljóðið sem íþrótt; hvernig skáldið glímir við bragarháttinn, hvernig það reynir að fella hugsun sína inn í formið, sem hvort um sig getur verið fjölbreytt að gerð og búningi. Það fer vitaskuld eftir því hve góður glímumaður skáldið er, hve vel tekst upp.

Ekki gæti ég orðað þetta betur en Sveinbjörn Beinteinsson: „Auðséð er, að bragregla er ekki trygging þess að kvæði sé mikils virði, en alltaf er leitt að sjá fagra hugsun í tötrum.“ (tekið héðan).

Nei, nú líst nútímaskáldinu ekki á blikuna. Hann hugsar áreiðanlega með sjálfum sér, vott ðe fökk?, og reynir að verja það form sem hann kennir við ljóð og telur sig kunna að yrkja.

En þetta er nákvæmlega eins og með viðtækið; þessi formlausu ljóð, sem nær væri að nefna drög að ljóði, mjög misgóð, eru ekkert nema skran. Þegar maður sér þau ásýndar í hillum verslananna líta þau ágætlega út, en þegar að er gáð er þetta líkara hordingli sem hristist og skekst í allar áttir með skáldinu meðan það barmar sér eins og fugl, alveg yfirsig ánægt með afraksturinn. Nú fær það vonandi í nefið.

Vökuhrif

2007-10-03T14:47:00.000Z

Kæru lesendur, kæru vinir.
Aldrei datt mér í hug að ég myndi skrifa um sumarið. Aldrei datt mér í hug að ég myndi skrifa um voldug, bláleit fjöll. Aldrei datt mér í hug að ég myndi skrifa um ymjandi seftjarnir. Eða æðisfengna spóa þegar líða tekur á sumar, fjólubláa haga af skriðnu grasi, skipandi lóu með sitt gríðarsvarta móðurbrjóst. Langa malbikaða vegi og fjárhús sem standa breið og þung fyrir neðan rigningardökkar fjallshlíðar, angurblítt þjóðvegaþunglyndi eða upplýst mælaborð í fyrsta kvöldnæturmyrkrinu. Síðustu dagana, gráa og glerjaða af komandi brottferð. Biturð yfir enn einum þröngum og okandi vetri.
Nei. Ég mun aldrei skrifa um það.

Trén voru haustvaxin þegar ég kom, sigurskúfur og skarifífill hnykluðu sig í rigningu og tekið var að rökkva. Ég labbaði fram hjá öspunum sem skiptu litum í rokinu og horfði á heimavistina. Hér er ég kominn! - hér er ég loks kominn. Í öðrum hverjum glugga var ljós, Gúsév sat niðri á vaktinni.
Aftur komum við saman bekkjarfélagar eftir sumaraðskilnað. Hver hefur fiskað leirslabba í net eða geddu á færi, legið á árbakkanum í sólskini. Grillað yfir sprekaeldi með æskuvinum sínum og stelpum úr næstu götu, slegið heita morgna ofan í svartskjöldótta kú eða sparslað upp í stiga á póstinum.
Skýjunum fjölgar fyrir Dvínuósum, og sjórinn fexist. Á meðan bíðum við eftir að lágmarkshitinn fari niður fyrir sjö gráður tvo daga í röð, og ornum okkur við gullna drykki. Í freyðibólunum sést allt. Allt frá klúrum bröndurum til sólvermdra samstúdína okkar og ónýtra rafgeyma, það koma upp óteljandi persónur og leikendur, sniðug klámyrði og hálfkaraðar ljóðlínur.

Er, vina, glitrar í glösum
og glóir þitt hörund svo hljótt,
augun, þau rata á eftir
um axa þinna gnótt.
Mig langar og langar með þér.
Langt fram í djúpustu nótt.
...
Það er sem hlaupi héri útúr runnaþykkni. Hann stendur uppá afturlappirnar og hnusar útí loftið, en veit ekki að af honum sjálfum er megn spíralykt. Enginn nema eitursjúkur skógarbjörn leggði sér slíka skepnu til munns. Enda vilja menn frekar stæltan elg, sem hefur hlaupið um vorbleikar lyngmýrar og brotizt gegnum klofháan snjó. Hann blæs frá sér í gegnum víðar nasirnar, svo að horið flýgur burt á nálæga furugrein, augun margræð einsog í þeim einum sem hefur lifað alla sína ævi í skógi og séð átta kynslóðir smáfugla deyja. Elgurinn stekkur burt í haustið á vit eigin stanslausra ævintýra. Eftir stöndum við hin í kartöflugarðinum vopnuð skóflum og heykvíslum, tilbúin að taka upp á meðan ekki gerir rigningu. Mætti ég biðja um kartöflugaffal – mittisháan þegar hann stendur uppréttur við hlið manns, með þægilegu þverskafti sem fer einkar vel í hendi, og stórri greip til að hrista moldina úr. Ég vil gaffal með innbognum kvíslum og kjuðalaga endum svo að kartöflurnar rekist ekki á kaf.
Ég vil kjúkling. Rauðkál. Kreista pilsnerdós og drekka vinnustaðakaffi í panelþiljaðri stofu.

Dregið í dilka

2007-09-23T14:03:00.000Z

Vantar þig smá krydd í tilveruna? Drífðu þig þá inn á www.pipra.ekki og skráðu þig. Pipra ― stefnumótasíða fyrir fólk með háskólamenntun.

Þetta er ekki mjög íslenskuleg auglýsing, eða hvað? Þetta er hins vegar þýdd og lítillega staðfærð þýðing á auglýsingu frá stefnumótaþjónustu (sjá hér, ef vill) sem heyra má í hollensku ríkisútvarpi. Þar er ekkert tiltökumál að vísað sé svona opinskátt til menntunarstigs, enda er Hollendingum ekki eins mikið í mun að telja sjálfum sér og öðrum trú um að engin stéttaskipting sé í landinu, né að stéttaskipting sé endilega af hinu vonda.

Þvert á móti. Löngum hefur verið talið æskilegt þar í landi að börn með líkan bakgrunn séu höfð í sama bekk. Þess vegna ku spurt mikið út í menntun foreldra og fyrri störf, hvort þeir eru útlendingar eða annað í þeim dúr. Til dæmis sagði mér kennari við Trektarháskóla að áhersla væri lögð á að börn yrðu ekkert annað eða meira en sá efniviður sem þau eru runnin af; börn sprengja ekki þann ramma sem foreldrar þeirra skapa þeim. Það sé nefnilega ekki venjan að barn húsasmiðs verði læknir, eða öfugt. Vissulega eru um það dæmi, og þá má endurskoða þessa skiptingu ef barnið gerist mjög bókhneigt.

Dæmi um þennan mun gæti verið sá að hollenskum nemanda sem hneigist mjög til tungumála býðst að taka latínu og grísku þegar hann er enn ungur að árum. Það merkir ekki að allur hópurinn sé neyddur til þess að taka þessi mál. Aldrei hefði verið tekið upp á því hér á landi að kenna ungum nemendum latínu og grísku, enda væri vænn slatti af nemendum sem alls engan áhuga hefðu á tungumálum yfirleitt. Hvers ættu þeir að gjalda? Fyrir vikið kann ég hvorki latínu né grísku, og þykir miður.

Það er munur á fólki. Hér er sagt sem svo: allir verða að hafa sömu tækifæri! Frá því sjónarmiði er hollenska dæmið alger fásinna. Hins vegar má líta á þetta frá öðru sjónarhorni, nefnilega því að verið sé að steypa alla í sama mót; sem aftur er trúlega sprottið af því að á Íslandi séu allir jafnir. Þess vegna myndi auglýsing eins og sú sem minnst var á hér í upphafi sennilega fara fyrir brjóstið á mörgum, enda myndu þeir spyrja sig: hví skyldi einhverju máli skipta hvaða menntun fólk hefur sem leitar sér maka? En á móti má spyrja: er venjan ekki yfirleitt sú að hjón hafi svipaðan bakgrunn?

Þetta atriði verður mjög ljóst í málfræðinni. Hér áður fyrr trúðu menn ekki á mikinn mun á málfari eftir stétt, enda væri hér engin stéttskipting. Annað kemur þó í ljós ef þetta er kannað því þá kemur fram mikill eða talsverður munur á börnum eftir því hvert menntunarstig foreldra þeirra er.¹

Hvers vegna eru Íslendingar þá svona viðkvæmir fyrir þessu? Finnst þeim þeir svona hátt yfir sauðina hafnir að mannfólk skuli aldrei draga í dilka, jafnvel þótt svo virðist sem það hafi sjálft tilhneigingu til þess að skiptast í ólíka hópa? Eru Íslendingar svona kristilegir í eðli sínu að vilja ekki fara í manngreinarálit? Það er eins og við höldum að orðin „sjaldan fellur eplið langt frá eikinni“ séu alveg fullkomlega úr lausu lofti gripin.

Hlýtur þetta ekki að hafa vond áhrif, að smita út frá sér? Stéttaskipting sem er, en enginn má tala um, hlýtur að vera til trafala. Tilteknir hópar fá ekki efni og umræður við sitt hæfi, á hvorn bóginn sem það nú er: að talað sé niður til fólks með grunnmenntun eða að þeir sem hafi meiri menntun fái ekki tækifæri til þess að fá allt það út úr fræðunum sem þau hafa að bjóða.

Grunnavíkur-Jón gerði sér grein fyrir þessu í riti sínu Hag-þeinki frá 1737, og stend ég enn við fyrri orð mín um að sú bók ætti að vera skyldulesning öllum kennurum, og svei mér þá, öllum nemendum líka! (sjá fyrri umræðu um það hér).

¹ Sjá t.d. niðurstöður eftirtalinna kannanna, sem sýna félagsbundin mun á málfari barna, og umræður þar um þá þætti: Ásta Svavarsdóttir, Gísli Pálsson og Þórólfur Þórlindsson, 1984: „Fall er fararheill“, Íslenskt mál 6:33-51. Sigríður Sigurjónsdóttir og Joan Maling, 2001: „Það var hrint mér á leiðinni í skólann: Þolmynd eða ekki þolmynd?“, Íslenskt mál 23:123-180. Jóhannes Gísli Jónsson og Þórhallur Eyþórsson, 2003: „Breytingar á frumlagsfalli í íslensku“, Íslenskt mál 25:7-40.

Bragur handa Heimi

2007-08-21T15:33:00.000Z

Þessir Hollendingar!
Í tilefni af bráðlega lokinni dvöl félaga voss Heimis millum hollendskra, birti ég hér kvæði eptir Gunnar Pálsson prest o.fl. (sjá http://www.aknet.is/oskarutd/kirkja/prestar/hjh/gunphjh.htm) orkt (orkað?) einhvern tímann í gamla daga:

Ísland og Holland

Ef menn vildu Ísland
eins með fara og Holland,
held ég varla Holland
hálfu betra en Ísland.
Auðugt nóg er Ísland
af ýmsu, er vantar Holland.
Eða hví vill Holland
hjálpa sér við Ísland?

(Sigurður Nordal: Íslenzk lestrarbók. 4. prentun. Reykjavík, 1947. Bls. 13.)

Sei sei jú, mikil óskup.

Vermeer var hollenskur.

Meira gúm

2007-08-17T15:07:00.000Z

Í dag heyrði ég á tal tveggja manna. Fyrst ræddu þeir gnasspiddnu. Sem sumir kalla „koddu-boltanum-frá-þér-með-fótunum-írródd“. Það var, í fullu samræmi við efnið, þunnur þrettándi. En þá tóku þeir upp léttara hjal. Áfengissala í Austurstræti, er umdeild. Vilhjálmur borgarstjóri vill hana burt. En þessir menn höfðu miklu betri lausn: Gúm. (sem þeir reyndar kölluðu gúmmí af ókunnum ástæðum). Gúmið vildu þeir móta í kylfuform og afhenda lögreglunni, m.a. til að hemja ofurölvi miðaldra húsmæður sem þeim fannst plaga miðbæjarlífið að næturlagi.

Af ofangreindum ummælum þessara manna má draga þennan lærdóm: íþrótt og gúm gera manninn ofbeldisfullan.

Að lokum legg ég til að lögreglunni verði færð að gjöf nokkur eintök handbókar húsmæðra svo gúmkylfurnar fái sæmilegt viðhald.

Gott að hafa í huga

2007-08-16T15:57:00.000Z

Gúm, geymsla. Gúm skal ævinlega geyma í hæfilegum hita. Í miklum hita eða kulda springur gúm.

Gúm, leikföng. Ef geyma á leikföng úr gúmi, á að blása þau ofurlítið upp, áður en þeim er komið fyrir. Uppblásin halda þau betur laginu og rifna síður. Leikföngin endast betur, ef glýserín er borið á þau. Olía og fita skemma gúmí.

Gúm, mýkt. Ef munir úr gúmí eru orðnir harðir, eru þeir látnir í ammoníakvatn og nuddaðir, þar til þeir eru aftur orðnir sveigjanlegir. Þá er þeim brugðið yfir gufu og núnir, þar til þeir eru orðnir gljáandi.
Önnur aðferð við að mýkja hart gúm, er að dýfa því í veika glýserínblöndu fáar mínútur og vefja því síðan í þerriblað.

Handbók húsmæðra, 1000 húsráð eftir ýmsa höfunda. Reykjavík, [1951]. Bls. 71-72.

Um golf

2007-08-15T14:50:00.001Z

Íþróttin golf er í raun ekki íþrótt. Golf er hagfræðiæfing. Golfarinn hefur leik með ákveðna forgjöf, fyrirfram gefna stærð sem skilgreinir markaðsstöðu hans út frá hæfni. Það er eini jafnaðarlegi þáttur golfsins, því hafir þú góða forgjöf er markaðsstaða þín verri. En á móti kemur að vegna þessa er það þér í hag að vera með verri forgjöf en hæfni þín í raun segir til um. Það eina sem hvetur leikmann til að bæta forgjöfina er markaðurinn, þ.e. svo lengi sem það er eftirsóknarvert að hafa góða forgjöf eru meiri líkur til þess að forgjöfin sé réttur mælikvarði á hæfni leikmanna.
Að niðurskipan leikmanna í markaðsstöðu við upphaf leiks lokinni hefst hagfræðiæfingin. Golfarinn reynir að koma sínum bolta (sem er í raun kúla, golfarar tala almennt ekki góða íslensku) í sem fæstum höggum í þar til gerða holu við enda brautarinnar. Þetta er spurning um að besta árangurinn með innleiðingu hagkvæmrar sveiflu sem skilar bæði löngum og nákvæmum höggum. Meðalmaðurinn er skilgreindur út frá ákveðnu „pari“ og frumkvöðlar í útrás golfboltans leggja sig fram um að ná betri árangri, beita verkefnastjórn sinni á boltann á þann hátt að hann verði „undir pari“. Einnig geta þeir gert ytri aðstæður leiks síns þægilegri með stofnun mannauðsdeildar og ráðningar lagerstjóra sem hefur yfirumsjón með úthlutun verkfæra og umsjón tæknideildar (í daglegu tali nefndur „kaddí“, sjá að ofan um málfar golfara).
Golf er í eðli sínu hrokafullt. Golfaðilinn (þ.e. einstaklingurinn sem leikur golfið) leggur undir sig afar stórt landsvæði til að koma afar lítilli kúlu ofan í afar litla holu. Af þessu leiðir að golf er auðmannaíþrótt, enda er nauðsynlegur útbúnaður dýr (og dýrari eftir því sem hann er merktur meira móðins merkjum) og veiðileyfi á golfvöllinn er líka dýrt.
Að leik loknum bera golfaðilar saman umsagnir samkeppnisstofnunar (s.k. „skorkort“) og meta út frá því hver hefur markaðsráðandi stöðu, hefur unnið leikinn.

Af samkynhneigð

2007-08-14T09:57:00.000Z

Löngum hefur verið í tízku, að yfirlíta fortíðina, í linnulausri leit eftir kynvillu og attaníossisma, eins og það hét hér í denn, en í dag samkynhneigð, en eitthvað annað á morgun, genginna manna, uppdiktaðra jafnt sem óloginna. Dæmi um þetta má nefna frægan meintan hómósexúalisma Gunnars og Njáls. Ég vil ekki láta mitt eftir liggja á því sviði og tilnefni því einn snaröfugan dauðan kall:

Jón Ólafsson Indíafari.

Þessu til sönnunar hef ég eftirfarandi klausu úr reisubók hans:
„En nú með því ég öðlaðist svo góðan stallbróður, fyrst ég fór heiman, sem var Bent Andrésson, sem líkjast mátti við eina góða ektakvinnu í umhyggjusamlegri tilsjón og í öllu því, sem mín daglega nauðsyn útheimti og honum var máttugt af stað að koma mér til góða, svo hann mátti ekki mitt mein í neinu vita né líta. En Guð almáttugur gaf mér og honum góða heilbrigði, svo ég kenndi einskis meins, utan einn dag kenndi ég lítillar köldu, og var honum svo mjög um mig hugað hann þann dag einskis matar neytti. Hann hafði lært fyrri í æskutíma skraddarahandverk. Ei var hann eldri en vel 30 ára.“
(Reisubók Jóns Ólafssonar Indíafara samin af honum sjálfum 1661. II. bindi. Guðbrandur Jónsson gaf út. Reykjavík, 1946. Bls. 93.)

Fyrsta og augljósasta vísbendingin er vitaskuld sú að hann líkir Bent við sína ektakvinnu, þ.e. eiginkonu. „Honum var máttugt af stað að koma“ má túlka á sexúell máta, sé vilji fyrir því. Jón tekur fram að þeir hafi ekki fengið neina kynsjúkdóma fyrir Guðs mildi. Bent missir matarlystina af sorg – eða áhyggjum yfir því að hann sé líka með fransós – þegar Jón leggst með kvef, sem þeir héldu greinilega að væri fransós. Bent var þar að auki klæðskeri, þarf frekari vitnana við? Að lokum er sést að Jón vill gera lítið úr aldursmun þeirra, hann var rétt um þrítugt en Bent, eins og fram kemur, vel rúmlega þrítugur.
Að auki má telja það Jóni til annarlegheita að hann var tvígiftur, en átti þó einungis eitt barn, og það með seinni konu sinni. Það hefur vafalítið eingöngu verið vegna arfamála.
Þessu til frekari sönnunar má benda á að Jón var byssuskytta í liði konungs og hefur því verið svag fyrir einkennisbúningum, og mönnum í einkennisbúningum.

Ómenning

2007-08-13T11:16:00.000Z

Í fréttum sjónvarpsins í gærkvöld, sunnudaginn 12. ágúst, var sagt frá því að í skjalasafni í Magdeburg í Þýskalandi hafi fundist skjal frá 1973, sem sanni að landamæraverðir í Austur-Þýskalandi hafi fengið beina skipun um að skjóta þá sem reyndu að flýja yfir til vestursins. (Einnig að finna hér: http://ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item166248/)
Það hlýtur óneitanlega að skipta allnokkru máli fyrir aðstandendur þeirra u.þ.b. 1.245 sem myrtir voru á flótta að fá vissu fyrir því að það var ekki uppátæki eins gikkgraðs hermanns heldur opinber skipun og ákvörðun ríkisins sem varð hinum látna að bana.
Mér þókti því heldur óskemmtileg tímasetning á auglýsingu eins fyrirtækis fyrir fréttatímann. Fyrirtækið heitir Gagnaeyðing ehf. og sérhæfir sig í „eyðingu trúnaðarskjala og annarra gagna“ eins og segir á heimasíðu þess, www.gagnaeyding.is.
En þetta er ekki allt! Ég ætlaði í upphafi að láta nægja að tíunda þessa óheppilegu tengingu auglýsingar og fréttar. En þegar ég skoðaði heimasíðu fyrirtækisins þá fann ég þessa „frétt“:
---
16.05.07
Gögn Stazi endurheimt með tölvum og opinberu fé
Þegar Berlínarmúrinn féll 1989 var gríðarlegu magni af skjölum eytt af leynilögreglu Austur Þýskalands. Eftir samruna Þýskalands 1990 fundust pokar með 45 milljón tættum og rifnum skjölum sem í 12 ár hefur verið unnið að því að endurheimta. Tengill á grein.
________________________________________
Þau gögn sem Gagnaeyðing tekur til eyðingar eru tætt í smáar flögur (hámark 2 x 2 sm) og þær pressaðar í 500 kg balla og þeir fluttir erlendis til endurvinnslu.
---
Fyrir utan stafsetningarvilluna (Stasi er skammstöfun á Staatssicherheit, og zeta því ekki viðeigandi) lýsir þessi frétt óhóflegu skeytingarleysi fyrir réttindum borgaranna. Aðstandendur Gagnaeyðingar virðast telja sér það til hróss, að ef Stasi hefði leitað til þeirra með eyðingu njósnaskýrslna sinna væru þessir andsk. skjalaverðir og sagnfræðingar ekki að hnýsast í þetta og veita þeim sem njósnað var um aðgang að skýrslum um sig.
Samhljómur virðist vera með áðurnefndri skipun til landamæravarðanna og samvizku(leysi) Gagnaeyðingar, „Zögern Sie nicht mit der Anwnedung der Schusswaffe“ – „hikið ekki við að beita skotvopnum“ – eða tæturum.

Tilkynning til lesenda

2007-06-18T07:41:00.000Z

16. júní síðastliðinn markaði þau þáttaskil, að meirihluti Lesinna hefur nú lokið prófgráðu við háskóla.

Hjartanlega til hamingju með B.A.-titilinn í sagnfræði, Gunnar.

Það er von okkar og trú, að lesendur gleðji þessara tíðinda.

Hvort er enska alþjóðamálið eða alþjóðamálið enska?

2007-05-31T15:07:00.000Z

Hérna fyrir neðan sjávarmál, þar sem súrefnið í loftinu er meira en gengur og gerist í veröldinni, er hugsunin með allra ferskasta móti, frjóar hugmyndirnar næða um hugann og kunnuglegur ilmurinn af nýslegnu heyi vorsins styrkir og hækkar vitundina.

Tilefnið að þessu sinni er eiginlega ritdómur um bók; það skiptir ekki máli um hvaða bók og það skiptir ekki heldur máli um hvaða ritdóm ræðir. Það sem máli skiptir er enska. Og hver er þessi enska? Enska er móðurmál nokkurra hundruða milljóna manna og enn fleiri læra það mál sem sitt annað mál. Af ensku eru svo ýmis afbrigði, líklega fjögur þau stærstu bandarísk enska, bresk enska, kanadísk enska og áströlsk enska, sem hvert um sig á svo sínar innbyrðis mállýskur.

Hvað með ensku sem alþjóðamál þá, velti ég fyrir mér. Er það svo að býsna stór hluti heimsins notar ensku í samskiptum við aðrar þjóðir, eða talar þessi sami hluti alþjóðamál, sem, fyrir nokkra tilviljun máske, er enska? Í síðari spurningunni felst þá að þetta mál gæti vel verið eitthvert annað mál, svo sem latína, gríska, spænska, kínverska eða færeyska; það vill bara svo til að alþjóðamálið er enska. Eða er alþjóðamálið enska? Hvað er þá enska? Hvað er ekki enska, eða öllu heldur, hvað er ekki alþjóðamálið?

Ef ég læt eitthvað frá mér — ég gef út bók — og ég nota þar alls kyns orð og orðasambönd sem tilheyra strangt tiltekið breskri ensku (en þekkist lítt eða ekki í amerískri ensku), er það þá fullgilt rit uppfyllandi það skilyrði að vera á alþjóðamáli? Alþjóðamálinu ensku?

Hvað ef ég skrifa bók — og nú færist ég nær fyrrnefndum ritdómi — sem er á alþjóðamálinu ensku, en þar er sitthvað sem hvorki þekkist beinlínis í breskri ensku né amerískri, en á þó að sumu leyti rétt á sér. Þetta gætu verið latneskættuð orð sem ekki eru notuð í ensku, svo sem konjúnktíf í stað ensks subjúnktífs (þ.e. 'viðtengingarháttur'), eða einhvers konar orðasambönd sem ekki þekkjast í ensku, e.t.v. með einhvers konar myndmáli, og e.t.v. ættað úr móðurmáli þess sem bókina skrifar. Er sú bók þá á brákaðri ensku? Vafalítið. En er sú bók á brákuðu alþjóðamáli?

Þá má enn spyrja; er það alþjóðamál að segja t.d. 'I always get my sin' ef merkingin er 'ná sínu fram'? (Þetta er óbein tilvitnun í titil samnefndrar hollenskrar bókar um skoplegar enskuvitleysur Hollendinga.) Nú hefur orðið 'sin' aðra merkingu í ensku en þá sem 'zin' í hollensku getur haft og því er þessi setning mjög villandi. Hins vegar ræðst merkingin líklega af samhenginu. Getur þetta þá verið gott og gilt alþjóðamál? Sennilega ekki.

En! Hvað þá ef enska tekur breytingum, sem hún gerir. Eltir alþjóðamálið enskuna? Enskan er jú alþjóðamálið, eða það vill svo til að alþjóðamálið er enska. Eða skiptir ekki máli hvernig David Hasselhoff talar, fyrir alþjóðamálið? Gilda sömu málfræðireglur í alþjóðamálinu og ensku? Hvernig er til dæmis með andlagsfall orðsins who í ensku og í alþjóðamálinu? Nú er ekki ólíklegt að David Hasselhoff noti ekki andlagsfallið whom mikið, en eru það rök fyrir því að í alþjóðamálinu sé einnig ekki (eða ekki alltaf) gerður á þessu tvennu greinarmunur?

Getur Bandaríkjamaður alltaf gert lögmæta athugasemd við hvað telst brákað alþjóðamál ef alþjóðamálið fer í bága við hans tilfinningu fyrir sínu eigin móðurmáli?

Er ekki alþjóðamálið í einhverjum skilningi dautt eða stöðugt mál? Ef svo er ekki, ætti alþjóðamálið þá ekki að vera dautt eða stöðugt tungumál? (Hitt er svo enn annað mál hvort eðlilegt sé að enska sé yfirhöfuð alþjóðamál.)

(Ég biðst auðmjúklega afsökunar ef þetta spurningaflóð heldur fyrir einhverjum vöku í nótt. Mér hefur ekki tekist að koma þessu munnlega frá mér við nálæg fórnarlömb og mér hefur alveg áreiðanlega ekki tekist betur til hér, skriflega. Sorry 'Stine.)

Íslensk þjóðarsál

2007-05-17T16:51:00.001Z

Myndin hér að ofan, sem fengin er af gagnavarpsrás Morgunblaðsins kl. 16:44 17 . maí 2007 segir ýmislegt um okkur sem þjóð. Nylon, sem NB heitir eftir g e r v i efni, sigrar ríkisstjórn landsins í vinsældarkeppni músarsmellanna.

Sic transit gloria mundi.

Alþjóðamál, mannasetningar og málleysur

2007-04-28T10:30:00.000Z

Það hefur ekki farið framhjá neinum þeim rásurum sem venja hér komur sínar að ég hef nokkra tilhneigingu til þess að tjá mig um málfræði. Þessi pistill er engin undantekning þar á. Nú er svo komið að ég hef með meira forsi en áður — og offorsi jafnvel — stungist á kaf í og kaffærst í hringiðu fræða sem varða tungumál eins og okkar ástkæru, ylhýru íslensku. Undanfarið misseri hef ég numið málfræði hjá nafntoguðum fræðatröllum í Hollandi og kynnst umræðunni á ögn frábrugðinn hátt en áður.

Sú málfræði sem ég hef á fjórða ár verið að læra í Háskóla Íslands (og nú grunndigrar í Hollandi en áður) finnst mér vera á miklum villigötum. Í sinni grunnu mynd, eins og ég að mestu kynntist henni í fyrstu, virðist hún heilbrigð, athugul og fróm sýn á tungumál og eðli þeirra. Málfræðin, rakin að mestu til Nóams nokkurs Chomský og gjarnan kennd við hann, gefur sig út fyrir að skýra ýmis (og að „endingu“ líkast til öll) torskilin og miður torskilin atriði eða gefa færi á að skýra þau, að mestu eða öllu leyti óháð því tungumáli sem litið er til hverju sinni. Mikilvægt hér er sú algildishugsun sem felst í þessari hreyfingu, nefnilega sú að öll tungumál séu meira og minna eins.¹

Þannig þarf sá sem rannsakar eitthvað í íslensku, og útskýrir það með þessa málfræði Chomskýs og félaga að vopni, að gera íslenskunni skil sem einnig getur átt við önnur tungumál. Þetta er mjög leiðinlegt skilyrði eins og gefur að skilja. Fræðimenn þurfa að lesa sér til um ýmis svipuð og ósvipuð atriði í öðrum málum, reyna að tengja þau, stundum með ruglingslegum og beinlínis villandi árangri (ef þeir tjá sig um tungumál sem þeir þekkja ekki sjálfir til), með alls kyns rangfærslum um hvað hægt er að segja og hvað ekki. Ef þetta fellur að kenningunum (e.t.v. með smávægilegum breytingum) og hægt er að heimfæra það á eitthvert heppilegt tískumál, er hægt að skrifa um það merkilega grein. Sennilega er greinin þó meira um kenningarnar sem slíkar fremur en fyrirbrigðin, enda þau kannski ekkert svo áhugaverð sem slík. Auðvitað eru svo endalausir rangalar ef litið er til tilbrigða í málinu, mállýskna, breytileika milli einstaklinga og „innan“ einstaklinga sem annað hvort er gert mikið úr (ef það fellur vel að fræðunum) eða hreinlega ekkert.

Og auðvitað eru þetta marklausir sleggjudómar án dæma. En um hvað snýst málfræði og hvert er markmið hennar — það er það sem ég velti sífellt fyrir mér; enn meira hér í Hollandi en heima.

Ef fræðin eru gagnrýnd fyrir að vera óhlutbundin og gefa í skyn ýmis furðulegheit í sambandi við það hvernig okkur finnst við tala og hugsa þá er eitt klassískt svar við þeim vangaveltum: „Þegar þú hugsar um tungumálið ertu fastur í þeirri hugmynd að tungumálið sé það eitt sem þú segir eða skrifar. Það er í sjálfu sér marklaust tal sem er ekki til annars brúklegt en að komast að raunverulegu eðli málsins. Það sem sem sagt máli skiptir er að komast að því hvernig sú vél sem skapar þetta tal virkar.“ Ef eitthvað virðist mjög flókið og óeðlilegt í því hvernig þessi búnaður virkar þá fáum við hins vegar það svar að það hvernig setning sé samsett í huganum og hún svo að lokum sögð sé auðvitað eitthvað líffræðilegt og tengist taugaboðum af ýmsum toga sem í sjálfu sér sé sér fræðigrein.

Þá er mér spurn; ef fræðigrein sem ætlar sér að útskýra flókin málfræðileg fyrirbæri starfar ekki á því sviði sem hugurinn að líkindum starfar, verður afraksturinn þá ekki bara tóm vitleysa? Þessari tegund af málfræði hefur enda verið líkt við krufningu líks. Ég sé þá tengingu gleggra og gleggra.

Og það er enn eitt. Sú ofuráhersla sem lögð er á hvað ekki er hægt að segja ætlar alveg að drekkja umræðunni. Í skrifum um slíkt „ótal“ er svo oft gerður greinarmunur á „alveg gjörsamlega snarvitlausum setningum“ (*), „mjög vitlausum setningum“ (?*), „talsvert vitlausum setningum“ (??) og „svolítið vitlausum setningum“ (?) svo eitthvað sé nefnt. Síðan er sagt að lengd setningar (eða málsgreinar) sé óendanleg, og gefið um það dæmi á borð við setninguna hér fyrir neðan. Hún er ekki „alveg gjörsamlega snarvitlaus“, af því að að forminu til er hún óaðfinnanleg:

Jón sagði að María hefði lesið að Gunnar hefði haldið því fram að Pétur teldi að María sem aldrei hefur haldið því fram að Garðar hefði séð að kötturinn sem elti músina sem Halla sá að hundurinn hafði verið að eltast við í fyrradag væri nú að gæða sér á ferskri mjólk úr kúnni sem Anna á Grund hélt að Páll hefði hellt niður þegar Ari féll niður úr trénu sem afi sinn hafði rétt nýlokið við að snyrta hafi étið síðasta fiskbitann í húsinu virtist kunna illa við sig í borginni elskaði sig.

Semsagt svona efnislega: Pétur telur sennilega að María elski sig.

Og í setningafræði er algengt að dregin séu upp tré af því hvernig setningar eru uppbyggðar. Miðað við hvernig tréð fyrir setninguna „Rignir?“ lítur út, held ég að mig langi ekkert til þess að sjá það tré sem væri teiknað fyrir setninguna hér að ofan.

Setning: Rignir?

Tré setningarinnar rignir?:²

    TL
   /  \
       T'
     /  \
    T   FsL
    |  /  \
    |     Fs'
rignir?   /  \
        Fs  TíL
         | /  \
         |    Tí'
    rignir?  /  \
            Tí  sL
             | /  \
             |    s'
        rignir?  /  \
                s   SL
                |  /  \
                |  |
           rignir? S
                   |
                   |
              rignir?

Þetta tré er enginn brandari. Hér er tré setningarinnar Rignir? teiknað í anda svokallaðrar naumhyggjustefnu[!] (e. Minimalist[!] Program, einkum byggt á skrifum Chomskýs frá 1995 og síðar) og gert ráð fyrir tvígildiskenningunni (e. X'-Theory), fjölritakenningunni (e. Copy Theory), klofnum beygingarlið (e. Split-IP Hypothesis) og sagnarskeljum (e. Verbal Shell). Þetta er mjög í ætt við það sem mér var kennt við Háskóla Íslands. Rökin fyrir þessari formgerð eru ýmis og margvísleg, og sannfærandi ef litið er til flóknari setninga og annarra tungumála. Spurningin er hins vegar hvort einhver ástæða sé til þess að gera ráð fyrir svona miklum strúktúr og hvað það á þá eiginlega að þýða!

¹ Ég skal ekki segja hvað Þórbergi Þórðarsyni þætti um þessi fræði en ekki kæmi mér á óvart að hann hefði lúmskt gaman af þeirri stærðfræðilegu kerfishugsun sem einkenna þau. Hins vegar er ég handviss um að hann væri ekki hrifinn af því að segja öll mál eins, esperantó væri þá e.t.v. bara næsta gagnslaust.

² Skýringar fyrir áhugasama:
TL = tengiliður
T = tenging (haus tengiliðar)
FsL = frumlagssamræmisliður
Fs = frumlagssamræmi (haus frumlagssamræmisliðar)
TíL = tíðarliður
Tí = tíð (haus tíðarliðar)
sL = fissagnarliður
s = fissögn (haus fissagnarliðar)
SL = sagnliður
S = sögn (haus sagnliðar)

Getraun VIII

2007-04-01T17:43:00.000Z

Í landi Haga í Gnúpverjahreppi – hinum forna – er aftökuörnefni.

Sama örnefni er að finna víðar í sýslunni, t.d. ofarlega í fjörunni á milli Gamla-Hrauns og Litla-Hrauns.

Hvert er örnefnið og hvar í landi Haga er það?

Daginn eftir Þorraþræl

2007-02-18T09:08:00.000Z

Kæru lesendur. Kæru vinir.
Það var nótt eina fyrir tæpum tveimur árum að ég lá sofandi í herbergi mínu hér í Arkangelsk. Þá bjó ég á þriðju hæð, og á hæðinni fyrir neðan var starfrækt hótel. Það er varla hægt að segja að það sé hljóðbært milli hæða, en ef gólað er hressilega eða hlegið hátt, þá má vel heyra. Þessa nótt vaknaði ég við hópsöng að neðan. Oft er það að við svefnrof að maður er sem milli draums og vöku, og skynjunin fer villur, og að morgni rennur allt saman í þoku. En mér fannst einmitt að í herberginu fyrir neðan mig sætu nokkrir kvæðamenn saman að kyrja hvert erindið af öðru af Þorraþræli Kristjáns Fjallaskálds.
---

Yfir laxalóni
liggur klakaþil,
hlær við hríðarbyl
hamragil.

Það vill svo skemmtilega til að það er einsog að vera í háu, bröttu hamragili að búa hérna uppi á sjöundu hæð. Á milli þess að veðrin ólmast spenna kuldalægðir greipar sínar fastar um byggðina við Hvítahafið ísi lagt. Móðuhvítir arinreykir hlussast uppúr strompunum að morgni, ísing hleðst á símalínur og trjágreinar og er núna fingurþykk. Stöku ísrotta skýzt um, gulbrystar meisurnar hafa ekki sézt í langan tíma. Laxalónið klakaþiljaða hlýtur þá að vera veitubrunnurinn í mýrinni fyrir framan vistina. Í vatnspípunum úr honum í vistina er allt stokkfrosið. Fyrir þremur vikum síðan sprungu nefnilega vatnsleiðslur hér í nágreninu, svo að þrýstingurinn í vatnsveitunni féll. Pípurunum sem sjá um húsnæði háskólans varð það úr að skrúfa fyrir vatnið í ytri álmunum, til þess að halda sæmilegum þrýstingi í sturtunum, sem eru í innri álmunum. Síðan þá hefur ekki runnið í rörunum okkar megin. Stúdentarnir hafa verið beðnir um að sýna þolinmæði og skilning þar til hlýnar í veðri.
En það drepur mann svosem ekki úr leiðindum að skreppa yfir til stelpnanna að hella í kútana sína.

Fyrir tveimur vikum hófst kennsla aftur eftir próf. Á þessari önn lærum við jarðvegs-, erfða-, trjáa-, og traktorafræði, tækniteikningu og tölvuvinnslu mæligagna. Auk þess erum við í íþróttum, stjórnmálafræði og heimspeki.
Í fyrrahaust fórum við í gegnum QBasic-forritunarmálið, um vorið á eðlisfræðiprófi reiknaði ég út hreyfiorku rafeindar sem flýgur úr zinkþynnu við það að á hana skín ljós af vissri bylgjulengd. Í haust sem leið kenndi okkur félagsfræði kommúnisti á áttræðisaldri. Þeir tímar voru ljómandi áhugaverðir og skemmtilegir.
Eða gerir ekki fjölbreyttnin mann gáfaðan? Og menntun er jú alltaf menntun.
Það er annars furðulegt hvað menn svindla mikið hér á prófum. Til dæmis var það í fyrirspurnartíma með kennaranum daginn fyrir vistfræðiprófið núna í janúar, að dósentinn, sem er öldruð kona, sagði okkur að nota aðeins svindlmiða ef við kynnum að nota þá - þ.e. án þess að hún sæi. Og bætti við: ,, ... hvaða máli skipti þá ég, ef þið getið falið miðana?”
Enn furðulegra er svo hvernig ritgerðaskrifum er háttað hér. Til þess að við tileinkuðum okkur efni sem ekki var rúm fyrir í fyrirlestrum vorum við látin skila ritgerð upp á um 20 síður. Okkur var skilvíslega bent á nokkra kafla í tveimur bókum, og uppúr þeim átti ritgerðin að vera. Ég byrjaði á því að streitast við að umorða málsgreinar sem hægt væri svo að skeyta saman í heildstæðan texta. Þetta sögðu krakkarnir mesta óþarfa. Það myndi nægja að lesa síðurnar yfir, merkja við aðalatriðin, og skrifa þau síðan upp orðrétt. Þetta gerðum við svo öll, og hespaðist þetta af á örfáum klukkustundum. Og allir fengu ágætt fyrir.
Allt er enda stöðugt að batna. Almenningur gerist löghlýðnari, yfirvaldið sanngjarnara, ostarnir ódýrari og síldin bragðbetri; innan skamms verður allt orðið svo gott að blóm taka að vaxa úr eyrunum á okkur. Það er af þeim sökum að ég öfunda bæði undanfarandi og eftirfarandi kynslóðir; þær eldri af því að hafa tekist á við á erfiðari, og að sama skapi meira krefjandi veruleika; hinar sem á eftir koma af því að eiga eftir að lifa í enn betri heimi en ég geri.
---
Fyrir nokkru fékk ég sent fréttablað SÍNE, og til að gera langa sögu stutta, þá var þar ásamt auglýsingum í formi bréfhausa frá Landbúnaðarráðuneytinu og Stéttarfélagi verkfræðinga bréfhaus frá exbé. – Hvað er orðið að fallega græntóna axinu, sem táknaði ársældina undir stjórn Framsóknarflokksins?
Einhverntíman kom Guðni Ágústsson með þá hugmynd að skipta axinu út fyrir hvítan hest, en því var góðlátlega ýtt til hliðar, og gárungar sögðu að Guðna hefði jú alltaf langað til að vera prinsinn á hvíta hestinum eða þá einsog í ljóði Davíðs Stefánssonar „Þú komst í hlaðið”. En svo hafa menn núna tekið sig til og búið til svona tákn. Smjörkúkar sem ekkert er hlægilegt við nema stærðin á bindishnútunum þeirra, sitja líklega einhverstaðar í Hafnarfirði og dikta upp þennan viðbjóð.
Hvað á ég þá eiginlega að hafa á tölvuskjáborðinu núna? Mér er spurn.

Lausn í sjónmáli?

2007-02-06T16:53:00.000Z

Nú hefir um árabil staðið orrahríð milli tveggja fylkinga, hverjar einskis svífast til að vinna málstað sínum brautargengi í hinni illvígu orrustu. Hér er rætt um tvípunktamenn annars vegar og kommumenn hinsvegar, þ.e. þá er setja tvípunkt á eftir nafni höfundar og þá sem setja kommu á eftir nafni höfundar í heimildaskrárfærslum. Margir hafa klórað sér í höfðinu og skilja ekki þessa deilu um keisarans skegg.

En nú þykist ég hafa greint vandann og fundið útgangspunkt frá hverjum má vinna lausn sem við er unandi. Gott er að hefja sátta ferlið á skilgreiningu, og er skilgreining aðferðanna þessi:

1. Þeir er setja tvípunkt hafa höfundinn í hávegum og vilja veg hans sem mestan. Því hefst upptalning ómerkilegri atriða á eftir hans nafni (titill, útgáfustaður, útgáfuár).

2. Þeir er hins vegar setja kommu á eftir nafni höfundar telja hann í engu merkilegri en hin atriðin sem fram þurfa að koma. Því er hann hluti upptalningarinnar en ekki upphaf hennar. Þeir eru því meira móðins í skilningi nútíma bókmenntafræðikenninga (Heimir nefnir þær vonandi í athugasemd við greinarkorn þetta).

Nú, þegar stefnurnar hafa verið skilgreinar er hægt að hefja samræðuna á vitrænum nótum. Mín meining er sú að höfundarverkið sé vissulega verðmætt og eitthvað til vinnandi með því að tryggja að heiðurs höfundar sé gætt þegar verksins er getið. Enda er höfundarverk varið með lögum nr. 73/1972. Ekki er titill verksins lögformleg persóna sem hefur hagsmuna að gæta. Það fylgir því s.s. meiri metnaður og virðing að setja tvípunktinn á eftir nafni höfundar.
Þess vegna tel ég rétt að nota tvípunkt á eftir nafni höfundar í heimildaskrárfærslum.

Spurningin sem eftir stendur er þá þessi: Hvort kom á undan, titillinn eða útgáfuárið? (Án þess að ég ætli að fara út í þá sálma hér þá tel ég titil skilgreina verk betur en árið sem það birtist. Þó svo gagn geti verið að því að sjá strax hversu forna rannsókn vitnað er til tel ég titilinn vera heillavænlegri.)

Leiðrétting

2007-01-25T23:15:00.000Z

Ég vil koma á framfæri ábendingu vegna missagnar í grein Finns Dellséns (fd), „Hverjir bera ábyrgð á hneykslinu?“ um Byrgismálið sem birtist í gagnavarpsrásinni Múrnum hinn 23. janúar s.l. (greinina má finna á slóðinni http://murinn.is/eldra_b.asp?nr=2212&gerd=Frettir&arg=7)

Þar stendur orðrétt: „Ekki man ég heldur eftir því að stjórnarandstöðuþingmenn hafi sérstaklega óskað eftir því að ríkisstjórnin dældi peningum í óskilgreinda starfsemi kristilegs félags [þ.e. Byrgisins] sem ekki hafði neinum skyldum að gegna gagnvart hinu opinbera.“

Í 5. gr. laga nr. 66/1985 um Þjóðskjalasafn Íslands stendur m.a. eftirfarandi:
„Eftirgreindir aðilar skulu afhenda Þjóðskjalasafni skjöl sín til varðveislu: Embætti forseta Íslands, Alþingi, Hæstiréttur, Stjórnarráðið og þær stofnanir sem undir það heyra, svo og aðrar stofnanir ríkisins, fyrirtæki í eigu ríkisins, félagasamtök sem fá meiri hluta rekstrarfjár síns með framlagi á fjárlögum og félög sem njóta verulega styrks af opinberu fé.“ (Hægt er að nálgast lagatextann í gagnavarpsrás Alþingis Íslendinga, www.althingi.is)

Því má vera ljóst að Byrgið hefur ríkum skyldum að gegna gagnvart hinu opinbera, þ.e. að afhenda skjöl sín Þjóðskjalasafni Íslands til varðveislu.